کوردستان لە نێوان ژیری و گێژاوی دروشمدا
5/21/2026 12:54:00 PM
عیماد ئهحمهد
لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، هەندێ سات هەن کە گەلان تەنها لەگەڵ دوژمنی دەرەکی ڕووبەڕوو نابنەوە؛ بەڵکو لەگەڵ خۆیان دەجەنگن. لەو ساتانەدا، مەترسییە گەورەکە نە تانک و فڕۆکەی شەڕە، نە هاوکێشە سیاسییەکان؛ بەڵکو نەزانینی خۆیە. چونکە ئەو گەلەی خۆی نەناسێت، ناتوانێت دۆست و دوژمنیش بناسێت؛ و ئەو دەسەڵاتەی هێز و لاوازی خۆی تێنەگات، زوو دەکەوێتە ناو گێژاوی هەڵە و خەیاڵ.
جیهانی ئەمڕۆ بە خێرایی دەگۆڕێت. هاوکێشەکانی هێز تەنها بە چەک و سوپا دیاری ناکرێن؛ بەڵکو بە زانیاری، ئابووری، تەکنەلۆژیا، هاوپەیمانی و دروستکردنی متمانە دەستنیشان دەکرێن. زۆر دەوڵەت هەن کە لە دەرەوە بەهێز دیاردەبن، بەڵام لە ناوەوە لەرزۆکن؛ هەندێکی تریش لەگەڵ قەیران و کێشەدا دەژین، بەڵام چونکە بنەمای یەکگرتوویی و هاوبەشییان هەیە، ناکەوەن. مێژوو فێرمان دەکات کە گەلان زۆرجار بەهۆی ناکۆکیی ناوخۆیان کەوتوون، نەک بەهۆی هێزی دوژمنەکانیان.
هەرێمی کوردستانیش لە ناو ئەم گێژاوە نێودەوڵەتی و ناوچەییەدا، لە پێش تاقیکردنەوەیەکی چارەنووسسازدایە. ناوچەکە لە نێوان جەنگ و ئاشتی، بەرژەوەندی و ململانێ، هێز و گۆڕان دەسوڕێتەوە. عێراقی نوێش تا ئێستا لە قۆناغی دامەزراندنی دەوڵەتێکی جێگیر و دادپەروەردا تەواو نەبووە. لەم بارودۆخەدا، پاراستنی هەرێم تەنها بە دروشم و هێزی ناکرێت؛ بەڵکو بە هۆشیاری سیاسی، خوێندنەوەی واقعیی بارودۆخ، یەکگرتوویی ناوخۆ و ناسینی سنووری تواناکان دەکرێت.
خۆناسین، بنەمای هەموو ستراتیژییەکی سەرکەوتووە. مرۆڤی دانا، پێش ئەوەی دوژمن بناسێت، خۆی دەناسێت. دەزانێت لە کوێ بەهێزە و لە کوێ لاوازە. دەزانێت کام سات، ساتی هەنگاونانە و کام کات، کاتی ئارامگرتن و بیرکردنەوەیە. چونکە ژیریی ڕاستەقینە ئەوە نییە کە مرۆڤ هەمیشە پێشەنگ بێت؛ بەڵکو ئەوەیە بزانێت لە کوێ و چۆن بجوڵێت.
لە فەلسەفەی ستراتیژ و بەڕێوەبردنی قەیرانەکاندا هاتووە:"لە پلانداناندا، وەک ترسنۆک بیر بکەرەوە؛ بەڵام لە جێبەجێکردندا، وەک شێر هەنگاو بنێ."
ئەم وتەیە فەلسەفەیەکی قووڵی دەوڵەتدارییە. واتە گەلان پێویستە لە بیرکردنەوەدا هەموو مەترسییەکان بخوێننەوە و هەموو ئەگەری شکست و زیان هەژمار بکەن؛ بەڵام کاتێک بڕیار دەدەن، بە ئازایەتی و متمانەوە بجوڵێن. چونکە وەک پەندە دێرینەکان فێرمان دەکەن: پێش بڕیاردانی گرنگ، دەبێت سێ جار بیپێویت و پاشان یەکجار ببڕیت. چارەنووسی گەلان بە هەست و دروشم ناسازرێت؛ بەڵکو بە لۆجیک، ئەزموون و خوێندنەوەی واقعیی بارودۆخ دروست دەبێت.
ئەمڕۆ لە هەرێمی کوردستاندا، پێویستییەکی گەورە هەیە بۆ ئەوەی هەموو لایەنەکان لە ئاستی مەترسییەکان تێبگەن. مەترسییەکانی ئەم سەردەمە تەنها لە دەرەوە نین؛ زۆرجار لە ناوخۆدا خۆیان حەشار دەدەن. ناکۆکی، لاوازبوونی متمانە و زیادبوونی زمانی توندوتیژ، دەتوانن زیاتر لە هەر دوژمنێکی دەرەکی زیان بگەیەنن. چونکە هێزی ڕاستەقینە لە یەکگرتن و هاوبەشیدایە، نە لە دابەشبوون و هەڵوێستی تاکڕەوانە. «هانا ئارێنت» ڕاستی فەرموو کاتێک ئاماژەی بەوە دەکرد کە چۆن زمانی دروشم و توندوتیژ، مەجالی بیرکردنەوەی لۆجیکی لە کۆمەڵگە زەوت دەکات و بەرەو پەرتەوازەیی دەبات.
لە مێژووی نوێی کوردستاندا، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە زۆر قۆناغدا ئەم ڕاستییەی تاقیکردووەتەوە؛ لە شاخ و خەباتی چەکدارییەوە تا دامەزراندنی هەرێمی کوردستان و دامودەزگا و بەڕێوەبردنی دەسەڵات. فێر بووە کە پاراستنی هەرێم، پاراستنی هاوبەشیی هەمووانە؛ و هیچ لایەنێک بە تەنها ناتوانێت لە ناو ئەم گێژاوە ئاڵۆزەدا بارودۆخ بپارێزێت. لە سەردەمی نوێدا، متمانە خۆی جۆرێکە لە هێز؛ و ئەو دەسەڵاتەی بتوانێت متمانە دروست بکات، دەتوانێت ئایندەش دروست بکات.
حەکیمەکان دەڵێن:
"ئەوەی خۆی بناسێت، نیوەی جیهانی داگیر کردووە."
ئەمە بۆ تاک دروستە و بۆ نەتەوەش. خۆناسین واتە ناسینی هێز و لاوازی، ناسینی سنوور و تواناکان، ناسینی دۆست و دوژمن، و ناسینی کاتی شەڕ و کاتی دانیشتن و کاتی ئارامگرتن. هەڵەی گەورە ئەوەیە کە نەتەوەیەک خۆی بەهێزتر لە واقعی خۆی ببینێت، یان بە پێچەوانەوە، خۆی لاوازتر لە ڕاستی بناسێنێت؛ چونکە هەردووکیان سەرچاوەی کارەساتن.
کوردستان لەم قۆناغەدا، پێویستی بە ژیریی سیاسی هەیە؛ نە تەنها بە هەڵچوون. پێویستی بە زمانێکی ئارام و لۆجیکی هەیە؛ نە تەنها بە دروشمی توند. پێویستی بە دروستکردنی متمانە لە ناوخۆ و دەرەوە هەیە؛ چونکە جیهانی ئەمڕۆ بە چاوی بەرژەوەندی دەڕوانێت، نە بە سۆز. ئەوەی جێگای خۆی لە ناو هاوکێشەکاندا دەپارێزێت، ئەوەیە کە بتوانێت خۆی و ناوچەکەی بخوێنێتەوە.
لە کۆتاییدا، ئەو نەتەوەیەی دەتوانێت لە ناو گێژاوەکاندا بمێنێتەوە، ئەوە نییە کە زۆرترین چەکی هەبێت؛ بەڵکو ئەوەیە کە زۆرترین هۆشیاری، یەکگرتوویی و متمانەی هەبێت. چونکە جیهانی ئەمڕۆ، زیاتر لەوەی مەیدانی دروشم و هەڵچوون بێت، مەیدانی ژیری، هاوسەنگی و خوێندنەوەی وردی بارودۆخە.
هێز لە یەکگرتن و هاوبەشیدایە؛
و لاوازی لە ناکۆکی و بێمتمانەییدا.
ئەگەر هەموو لایەنەکان لە ئاستی ئەم ڕاستییە بگەن، هەرێمی کوردستان دەتوانێت لە ناو ئەم گێژاوە ترسناکەدا، نەک تەنها خۆی بپارێزێت، بەڵکو ببێتە خاڵێکی هاوسەنگی و ئارامی لە ناوچەکەدا. چونکە چارەنووسی نەتەوەکان، پێش ئەوەی لە مەیدانی جەنگدا بنووسرێت، لە هۆش، ویژدان و یەکگرتوویی خۆیاندا دەنووسرێت.