شەڕ و وشە: فەلسەفە و سیاسەتی گفتوگۆی ئەمریکا و ئێران
4/12/2026 12:52:00 PM
عیماد ئهحمهد
لە جیهانێکدا کە هێز تەنیا بە تانک و فڕۆکە ناپێورێت، وشەکان بوونەتە جۆرێکی تر لە چەک؛ چەکێکی بێدەنگ کە دەتوانێت شەڕ هەڵگیرسێنێت و لە هەمان کاتدا ڕێگریشی لێ بکات. گفتوگۆ، بەتایبەتی لە نێوان واشنتۆن و تاراندا، تەنیا ڕێگەیەکی دیپلۆماسی نییە، بەڵکو گۆڕەپانێکی تری ملمەلانێی هێز و ئیرادەیە.
لە فەلسەفەی کۆندا، گفتوگۆ وەک ئامرازێک بۆ گەیشتن بە ڕاستی دەبینرا؛ دیالۆگ لە مێژووی بیرکردنەوەدا هەمیشە بە مانای پێکدادانی بیرۆکەکان و خولقاندنی تێگەیشتن بووە. بەڵام لە سیاسەتی هاوچەرخدا، گفتوگۆ زۆرجار خراوەتە خزمەت بەرژەوەندییەکانەوە؛ نە بۆ دۆزینەوەی ڕاستی، بەڵکو بۆ چەسپاندنی دەسەڵات. لەم نێوەندەدا، گفتوگۆ دەبێتە "شەڕێکی ئارام" کە تێیدا وشەکان جێگەی گوللە دەگرنەوە.
دیالۆگی سیاسی بێ کەرەستە نابێت. هێزی سەربازی، فشارە ئابوورییەکان، هاوپەیمانێتییە نێودەوڵەتییەکان و وێنەسازیی میدیایی، هەموویان بەشدارن لە شێوەدان بە ئەنجامی هەر گفتوگۆیەک. ئەمریکا وەک هێزێکی جیهانی، خاوەنی ستراتیژێکی ڕوونە: "پێشخستنی فشار، پێش دانیشتن لەسەر مێزی دانوستان". لە بەرامبەردا، ئێران بە مێژوویەکی درێژ لە "سەبری ستراتیژی" ناسراوە؛ ئەوان وا دەردەکەون کە ئەگەر لە مەیدانی شەڕیشدا بدۆڕێن، لە ڕێگەی گفتوگۆوە هەوڵی گەڕاندنەوەی دەستکەوتەکانیان دەدەن.
مێژوو سەلماندوویەتی کە گفتوگۆ دەتوانێت کلیلی چارەسەری ئاڵۆزترین ملمەلانێکان بێت. لە سەردەمی میکائیل گۆرباتشۆفدا، دیالۆگی نێوان ئەمریکا و یەکێتیی سۆڤیەت ڕێگەی خۆشکرد بۆ کۆتاییهاتنی شەڕی سارد؛ ئەو ملمەلانێیەی کە ساڵانێکی درێژ جیهانی دابەش کردبوو. هەروەها دوای شەڕی کوێت، لە "خەیمەی سەفوان"دا، وشەکان بوونە ئەو هێزەی کە خاڵی کۆتاییان بۆ جەنگ دانا.
پەیوەندیی نێوان ئەمریکا و ئێران خاوەن تایبەتمەندییەکی ئاڵۆزە. دوای شۆڕشی ١٩٧٩، ئەم پەیوەندییە گۆڕا بۆ دوژمنایەتییەکی قووڵ کە هەمیشە لە نێوان شەڕ و گفتوگۆدا لە هاتوچۆدایە. لە ڕووە ئاشکراکەیدا سزادان و هەڕەشەی سەربازی هەیە، بەڵام لە پەنای ئەوەشدا، هەمیشە جۆرێک لە گفتوگۆی سێبەر و ناڕاستەوخۆ بوونی هەبووە.
تیرۆرکردنی قاسم سولەیمانی وەک خاڵێکی وەرچەرخانی گەورە دەرکەوت. ئەم ڕووداوە تەنیا کاردانەوەیەکی سەربازی نەبوو، بەڵکو گۆڕانکارییەکی ستراتیژی بوو کە تەرازوی هێزی ناوچەیی هەژاند. لە دوای ئەو قۆناغە، تاران هەوڵیداوە بە ستراتیژێکی نوێ هاوکێشەکان بگۆڕێت و کاریگەرییەکانی فراوانتر بکات.
لەم هاوکێشەیەدا هێزە ناوچەیی و جیهانییەکانی تریش بێدەنگ نین؛ ئیسرائیل بەردەوام لە هەوڵی ڕێگریکردندایە لە هەر ڕێککەوتنێک کە ببێتە مایەی بەهێزبوونی ئێران. ناتۆ وەک هاوپەیمانێکی ئەمریکا چاوەڕوانی دەستکەوتە، لە کاتێکدا چین و ڕووسیا هەوڵدەدەن هاوسەنگییەکی نوێ لە بەرامبەر سیستەمی یەک جەمسەریی ئەمریکادا دروست بکەن.
لێرەدا کارەکتەری سەرۆکەکانی ئەمریکاش ڕۆڵی یەکلاکەرەوە دەبینێت. لە سەردەمی دۆناڵد ترەمپدا، سیاسەتی "فشاری زۆرینە" بە توندترین شێوە پەیڕەو کرا؛ فشارێک کە ئامانجەکەی بردنەوە بوو لە شەڕدا، بەڵام هاوکات دەرگای گفتوگۆشی بە تەواوی دانەدەخست.
لە ساتەوەختە هەرە مەترسیدارەکاندا، گفتوگۆ دەبێتە ئەو سنوورە باریکەی نێوان ئاشتی و شەڕ. وشەکان دەتوانن ئاگری جەنگ بکوژێننەوە، یان پشکۆی کێشەکان گەشتر بکەن. لێرەدا فەلسەفەی گفتوگۆ ڕوون دەبێتەوە: ئایا گفتوگۆ بۆ تێگەیشتنی یەکترییە، یان تەنیا ئامرازێکە بۆ سەرکەوتن بەسەر بەرامبەردا؟
لە کۆتاییدا، گفتوگۆی نێوان ئەمریکا و ئێران وەک "شەڕێکی بێدەنگ" دەمێنێتەوە کە لە ناو وشە و دێڕەکاندا دەگوزەرێت. ئەگەر ئەم پرۆسەیە سەرکەوتوو بێت، ناوچەکە دەچێتە قۆناغی ئارامییەکی کاتییەوە، بەڵام شکستی ئەم دیالۆگە، دەرگا بۆ شەڕێکی فراوانتر دەکاتەوە کە کەس ناتوانێت لێی دەرباز بێت.
ئەوەی ڕوونە، جیهانی ئەمڕۆ زیاتر لە هەموو کات پێویستی بە گفتوگۆیە، بەڵام ئەو گفتوگۆیەی کە لە پشتەوەی هێز و ئیرادەوە دێت؛ ئەوەی تەنیا بە وشە نانووسرێتەوە، بەڵکو ستراتیژ دایدەڕێژێت. مرۆڤایەتی هێشتا لە نێوان دوو بژاردەدا وەستاوە: گفتوگۆ وەک ڕێگای ڕزگاربوون، یان وەک شێوازێکی تری جەنگ.