دەستوری عێراق و قۆناغی نوێ (2-3)
5/19/2026 5:37:00 PM
عیماد ئهحمهد
دوای ساڵی (2003)، عێراق چووە ناو قۆناغی نوێی دامەزراندنی دەوڵەتەوە. لە ساڵی (2005)دا، عێراق دەستورێکی نوێی پەسەند کرد. ئەم دەستورە:
• عێراقی وەک دەوڵەتێکی فیدراڵی ناساند
• فرەیی نەتەوەیی و ئاینیی لە عێراقدا ناساند
• تایبەتمەندیی ودەسەڵاتی هەرێم وپارێزگاکانی دان پێدا نا
• بنەما وشێوازیی بۆ دابەشکردنی دەسەڵات وتایبەتمەندییەکان دیاری کرد
لە پرۆسەی نووسینەوەی دەستوردا، کورد بە هۆی یەکڕیزی و دیدی ستراتیژیی، ڕۆڵێکی بنەڕەتی بینی. لەم قۆناغەدا، ڕۆڵی یەکێتی و پارتی، هەروەها ڕۆڵی سەرۆک مام جەلال، جەنابی کاک مەسعود و ڕەوانشاد کاک نەوشیروان، کاریگەرییەکی گەورەی هەبوو.
سەرکردایەتی کورد باوەڕی بەوە هەبوو کە عێراق بە زۆرینە بەردەوام نابێت؛ بەڵکو بە سازان، هاوسەنگی و شەراکەت دەپارێزرێت.
ڕاستییەکە ئەوە بوو، دەستوری ساڵی (2005)ی عێراق، هەموو داخوازی و مافە مێژووییەکانی گەلی کوردستانی لە خۆ نەگرت، بەڵام لەو قۆناغەدا، بەهۆی تەرازوی هێز، بوونی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانانی نێودەوڵەتی، ئاڵۆزیی ناوخۆی خودی عێراق و فشارەکانی ناوچە، زیاتر لەوە مەیسەر نەدەبوو.
لەو ساتە مێژووییەدا، مەسەلەکە بەدەستهێنانی هەموو شت نەبوو؛ بەڵکو پاراستنی ناسنامە و مافە دەستوورییەکانی کورد بوو لە ناو عێراقێکی نوێدا.
شەقامەکە تەخت نەبوو؛ پڕ بوو لە هەوزار، نشێو، کۆسپ و تەگەرە، بەڵام گرنگ ئەوە بوو کە هەنگاوەکان بۆ ئاراستەی ڕاست بن.
تا ئێستا، دەستور وەک خۆی جێبەجێ نەکراوە. ئەمە تەنها کێشەیەکی دەستووریی و یاسایی نییە؛ بەڵکو قەیرانی متمانەی نێوان هاوبەشەکانی عێراقە، بە تایبەتی نێوان هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتە فیدڕاڵییەکان.
یەکێک لە گرنگترین ماددەکانی دەستوری عێراق، ماددەی (140)ە. ئەم ماددەیە بۆ چارەسەرکردنی ناوچە جێناکۆکەکان دانرا، بە تایبەتی کەرکووک.
قۆناغەکانی جێبەجێکردنی بریتین لە:
1. ئاساییکردنەوە
2. سەرژمێری
3. ڕیفراندۆم
هەروەها، لە زۆر ماددەکانی دەستوری عێراقدا دەربڕینی «ینظم بقانون» هاتووە؛ واتە جێبەجێکردنی ماددەکە پێویستی بە یاسای دواتر هەیە. بەڵام کاتێک ئەو یاسایانە دەرناچن، ماددەکە دەبێتە دەقێکی بێگیان و لە هەمان کاتدا بەردەوامیی دەدات بە جێبەجێکردنی ئەو یاسایانەی کە لە سەردەمی حکومەتێکی ناوەندیی دەرچوون پێش ساڵی (2003) کە ڕۆحی ئەم یاسا کۆنانە یەکناگرنەوە لەگەڵ بنەماکانی سیستمی فیدڕاڵیی.
لە گرنگترین ئەو بابەتانەی کە لە دەستووری عێراقدا هاتووە پێویستە یاسای پێ دەربچێت، بریتین لە:
• نەوت و گاز
٠ دامەزراندنی ئەنجومەنی فیدڕاڵیی.
٠ دامەزراندنی دادگای باڵای فیدڕاڵیی.
٠ بوودجە ودابەشکردنی دادپەروەرانەی داهاتی گشتیی.
• بودجە ودەسەڵاتی بەڕێوەبردنی دارایی گشتیی.
٠ یاسای ئەو دامەزراوانەی کە زامنی هاوسەنگیی و دادپەروەریین لە شایستە ومافەکان.
دەستور تەنها دەقێکی یاسایی نییە؛ بەڵکو پەیمانی ژیانی هاوبەشی نێوان پێکهاتەکانی وڵاتە. کاتێک وەک «دەستورێکی زیندوو» لەگەڵ پێویستییەکانی سەردەم هاوئاواز بێت، دەتوانێت ماف و ئازادییەکان بپارێزێت، سەقامگیریی سیاسی و ئابووریی بەهێز بکات و متمانە لەنێوان هاوڵاتی و دەوڵەتدا دروست بکات. پاراستنی دەستور تەنها پاراستنی دەقی یاسایی نییە؛ بەڵکو پاراستنی ئایندەی نەتەوەیە.
لە ڕاستیدا، دەستور تەنها «پەرتوکێکی یاسایی» سەر مێزەکان نییە؛ بەڵکو ئەمانەتێکی مێژووییە. ئەگەر بمانەوێت عێراق لە بازنەی قەیرانەکان ڕزگار بکەین، دەبێت لە «دەستوری سەر کاغەز»ەوە بگوێزینەوە بۆ «دەستوری ناو دامەزراوەکان» و «دەستوری ناو هزر و ویژدانی سیاسی وئیداریی». تەنها ئەو کاتە نیشتمان دەبێتە ماڵێکی ئارام بۆ هەمووان.
بێگومان، هەر دەستورێک لە کاتی ئارامیی دەنووسرێت، بەڵام لە کاتی قەیراندا تاقی دەکرێتەوە.
کاتێک:
• ناوچە ئاڵۆز دەبێت
• هاوپەیمانییەتیەکان دەگۆڕدرێن
• فشارە دەرەکییەکان زیاد دەبن
• سازان نامێنێت
ئەوکات پرسیارێکی گرنگ سەرهەڵدەدات:
ئایا یاسا زاڵ و بەرزترە، یان هێز؟
ئەگەر هێز خوێندنەوەی دەستور دیاری بکات، دەستور مانای خۆی لەدەست دەدات.
خوێندنەوەی زانستیی ئەزموونی بۆ دەستووریی عێراق ئەوەمان نیشان دەدات کە قەیرانی دەستور زۆرجار قەیرانی دەق نییە؛ بەڵکو قەیرانی:
• ئیرادەی سیاسی
٠ باوەڕبوون بە سەروەریی یاسا
• متمانە
• دامەزراوە
• کەلتووری هاوڵاتیبوون
لە کۆتاییدا، دەستور تەنها یاسا نییە؛ بەڵکو:
• ئەخلاقی سیاسییە
• گرێبەستی هاوبەشییە
• پارێزگاری مافی مرۆڤە
• سنووری دەسەڵاتە
• بناغەی درێژخایەنی نیشتمانە
فیدرالیەت لە عێراق باشتڕ وایە تەنها تایبەت نەبێت بەهەرێمی کوردستان. بۆ دروستبوونی هاوسەنگیی سیاسی و دەستوری، پێویستە لە ناوچەکانی دیکەش، لەسەر بنەمای هەرێمی ئیداری پەرەی پێبدرێت. کورد نەتەوەیەکە و هەرێمەکەی بنەمای نەتەوەیی هەیە، بەڵام فراوانبوونی فیدرالیەت لە تەواوی عێراقدا سیستەمێکی هاوسەنگتر و سەقامگیرتر دروست دەکات
چونکە نیشتمانەکان بە سامان یان چەک بەردەوام نابن؛ بەڵکو بە متمانەی هاوبەش و سەروەری یاسا دەمێننەوە.
لە دیدی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، لە ڕابردوو و ئێستادا، دەستور هەمیشە وەک بناغەی شەراکەت، هاوسەنگی و چارەسەری ناکۆکییەکانی عێراق بینیوە. سەرۆک مام جەلال باوەڕی بەوە هەبوو کە عێراق نە بە هێزی سەربازیی، نە بە فشار و دارایی، بەڵکو بە یاسا، متمانە و هاوبەشی دەپارێزرێت.
ئەمڕۆش، لە بەردەم ئاڵۆزیی ناوخۆ و گۆڕانکاریی ناوچەییدا، دیدی یەکێتی ئەوەیە کە چارەسەری کێشەکانی نێوان دەسەڵات و خەڵک، هەرێم و ناوەند، و پێکهاتە سیاسییەکان، گەڕانەوەیە بۆ ڕووحی دەستور و جێبەجێکردنی دادپەروەرانەی ماددەکانی.
بۆیە، لە جیاتی پەنا بردن بۆ هێزی چەک، پارە یان هاوپەیمانیی کاتی، دەبێت پەنا ببرێت بۆ دەستور؛ چونکە تەنها بە سەروەری یاسا دەتوانرێت عێراقێکی نوێ، عێراقێکی هەموومان، بنیات بنرێت.
لەم هاوکێشە ئاڵۆزەدا، وەک لە دەستووردا هاتووە ڕۆڵی سەرۆک کۆمار و «دادگای فیدراڵی» وەک پاسەوانی دەستور دێتە پێشەوە. و ئەرکی دادگای فیدڕاڵییە سەقامگیریی دەستووریی بپارێزێت وەک ناوبژیوانێکی بێلایەن، دەقەکان بە شێوەیەک ڕاڤە بکات کە ڕەنگدانەوەی ڕووحی فیدراڵی و شەراکەت بێت.
هەروەها، دامەزراندنی «ئەنجومەنی فیدڕاڵیی» کە ماددەیەکی گرنگی دەستوری عێراقە و تا ئێستا جێبەجێ نەکراوە، پێویستییەکی نیشتیمانییە. پێویستە هەموو پێکهاتە و لایەنە سیاسییەکان پەلە بکەن لە دامەزراندنی، چونکە ئەم دامەزراوەیە دەتوانێت بە چارەسەرکردنی کێشە دەستووری و سیاسییەکان، پاراستنی هاوسەنگیی فیدراڵیی و دروستکردنی متمانە لەنێوان دەسەڵاتی فیدڕاڵیی و هەرێمەکان، ڕۆڵێکی گرنگ ببینێت.
لە عێراقیشدا، دەستور نابێت تەنها بیرەوەرییەکی سیاسیی ساڵی (2005) بێت؛ بەڵکو دەبێت وەک «دەستورێکی زیندوو» لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی سەردەم، داخوازییەکانی نەوەی نوێ و پێویستییەکانی شەراکەتی نێوان هەموو پێکهاتەکان هاوئاواز بێت.
چونکە لە کۆتاییدا، پاراستنی دەستور تەنها پاراستنی دەق نییە؛ بەڵکو پاراستنی مافی مرۆڤ، سامانی وڵات و ئایندەی نەوەکانە.