سیاسەت، هونەری ئەگەرەکان لەنێوان هێز و ئەخلاقدا
4/23/2026 12:02:00 PM
عیماد ئهحمهد
سیاسەت تەنیا یارییەکی دەسەڵات نییە؛ گۆڕەپانی تێکەڵبوونی بیر و بڕیار و بەرپرسیارێتییە. لە رووی مێژووییەوە هەر شوێنێک کە مرۆڤ کۆبووەوە بۆ هاوبەشبوون، سیاسەت لەگەڵیدا هاتووە، هەندێکجار وەک پەلی رێکخستن، هەندێکجار وەک ئامرازی زۆرداری.
لە فەلسەفەدا سیاسەت ئەم پرسیارە سەرەکییەیە: چۆن دەکرێت دەسەڵات بە شێوەیەکی دادپەروەر بەکاربهێنرێت؟
لە زانستی سیاسیدا، سیاسەت دەبێتە سیستمێک بۆ رێکخستنی هێز، بڕیار و بەرژەوەندییەکان. ئەم وتارە کورت و پوختە هەوڵدەدات لەنێوان ئەم سێ روویەدا، وێنەیەکی روون و قوڵتر لە سیاسەت پیشان بدات، بە تایبەتی لە هەلومەرجی کوردستاندا.
سیاسەت لە بنەڕەتدا تەنیا رێکخستنی دەسەڵات نییە؛ بەڵکو رێکخستنی ژیانە. مرۆڤ، وەک «ئەرستۆ» دەڵێت، بوونەوەرێکی سیاسییە؛ ئەمەش واتە کە چارەنووسی هەر تاکێک بە چارەنووسی کۆمەڵگەکەیەوە بەستراوە. بەم پێیە سیاسەت دەبێتە ئەو گۆڕەپانەی تێیدا بیر و بڕیار و بەرپرسیاری دەبنە یەک، بۆ دروستکردنی سیستمێک کە بتوانێت هاوسەنگی لەنێوان ئازادی و رێکخستندا دروست بکات، بەڵام لەگەڵ ئەم مانا بەرزەدا، سیاسەت زۆرجار لەڕاستیدا دەکەوێتە ژێر سێبەری هێز، کاتێک دەگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە تایبەتییەکان.
لە مێژوودا، سیاسەت هەمیشە لەنێوان دوو هێزدا دەرکەوتووە: هێزی ئەخلاق و هێزی دەسەڵات. «میکیافیلی» بە راستییەکی تاڵەوە دەڵێت: «ئامانج زۆرجار ئامراز رەوا دەکات»، بەڵام ئەم دیدە ئەگەر بەبێ سنوور بەکاربهێنرێت، دەگۆڕێت بۆ رێگایەکی تاریک کە تێیدا مرۆڤ دەبێتە قوربانی. لە بەرامبەردا بۆچوونی «هانا ئارێنت» وایە: «کاتێک سیاسەت لە ئەخلاق دابڕێت، دەبێتە سەرچاوەی کارەسات». لەنێوان ئەم دوو دیدەدا، رێگایەکی سێیەم هەیە: سیاسەت وەک هونەری مومکینات، بەڵام مومکینێک کە سنووری ئەخلاق نەبەزێنێت.
لە کوردستان، سیاسەت مانایەکی تایبەتی هەیە؛ چونکە پەیوەندیدارە بە مافی رەوای گەلێک کە ساڵانێکی زۆر لەنێوان جەنگ و دانوستان و خەباتدا ژیاوە. لێرەدا سیاسەت تەنیا بەڕێوەبردنی کاروباری رۆژانە نییە، بەڵکو پاراستنی هەبوونی نیشتیمانە. ئەمە پێویستی بە یەکڕیزییەکی قووڵ هەیە، چونکە دابڕان و ناکۆکی، هەموو دەستکەوتەکان لاواز دەکات و دەرفەتی هێزە دەرەکییەکان زیاد دەکات.
لە کاتی تەنگەژەکاندا، سیاسەت رووی راستەقینەی خۆی دەردەخات. ئەو کاتانەیە کە بڕیارەکان تەنیا بڕیار نین، بەڵکو چارەنووسن. سیاسەت لەم بارودۆخانەدا دەبێت بە لۆجیک و ئەقڵانیەت بڕیاربدات، نەک بە هەست و هەڵچوون و توندوتیژی، چونکە توندوتیژی، هەرچەندە لە مەودای کورتدا هێز دەبەخشێت، بەڵام لە مەودای درێژخایەندا دەبێتە هۆی شکستی قووڵ.
هەروەها سیاسەت زانینی تەرازووی هێزە؛ لەنێوان هێزی ناوخۆ، ناوچەیی و نێودەوڵەتییدا. ئەوە سەرکەوتوو دەبێت کە بتوانێت ئەم هێزانە بە شێوەیەکی زیرەکانە هاوسەنگ بکات. لەم رووەوە، دیپلۆماسییەت دەبێتە هونەرێکی گرنگ؛ چونکە رێگایەکە بۆ گەیشتن بە ئامانجەکان، بە کەمترین زیان.
لە گۆڕانکارییە خێراکانی ئەمرۆی ناوچەکەدا، ئەو سیاسەتە دەمێنێت کە بتوانێت خۆی بگونجێنێت لەگەڵ گۆڕانکارییەکاندا. مێژوو فێرمان دەکات ئەوانەی تەنیا لەسەر رابردوو دەوەستن، لە داهاتوودا شوێن پەیدا ناکەن، بۆیە سیاسەت پێویستی بە روانینێکی درێژخایەن هەیە، نەک تەنیا چارەسەری کاتی.
لەنێوان هەموو ئەمانەدا، کەسایەتییەکی وەکو سەرۆک مام جەلال، نموونەیەکی زیندووە بۆ سیاسەتی واقیعی و ئارام. توانای ئەو لە دروستکردنی پەیوەندی و گەیشتن بە رێگای ناوەند، نیشانیدەدات کە سیاسەت بەتەنیا بە هێز ناکریت، بەڵکو بە متمانە و گفتوگۆش. لە هەمان چوارچێوەدا، یەکێتی نشتمانی کوردستان لەم هەلومەرجەدا ، دەبێت بەردەوام و هەمان سیاسەت بگرێتەبەر، سیاسەتێک کە بنیاتەکەی لەسەر دروستکردنی متمانە، بەهێزکردنی یەکڕیزی و کاری دیپلۆماسی بێت.
سیاسەتی ئاشتییانە، کە دوورە لە توندوتیژی، تەنیا هەڵبژاردنێکی ئەخلاقی نییە، بەڵکو پێویستییەکی ستراتیژییە. ئەو سیاسەتەی کە لەسەر گفتوگۆ و تێگەیشتن بنیات بنرێت، دەتوانێت بناغەیەکی پتەو بۆ ئایندە دروست بکات. ئەقڵانیەت و لۆجیک لەم رێگایەدا دەبنە رێنیشاندەر، چونکە بڕیارەکان لەسەر بنەمای زانیاری و هەژمار دەدرێن، نەک لەسەر هەستی بێباکی.
لە کۆتاییدا، سیاسەت وەک ئاوێنەیەکی روونی کۆمەڵگایە: ئەگەر دڵ و دەروونی کۆمەڵگا پڕبێت لە متمانە و یەکڕیزی، سیاسەتیش وەک ئەو دەردەکەوێت، بەڵام ئەگەر ناوخۆ تێکچوو بێت، سیاسەتیش دەبێتە وێنەیەکی شکاو. بۆیە سیاسەت پێویستی بە راستگۆیی و بەرپرسیاریی هەیە، پێویستی بە ئەوە هەیە کە مرۆڤ لە ناوەندی بڕیارەکاندا بێت.
لە کوردستان، ئایندە بەدەستی ئەو سیاسەتە دەنووسرێت کە بتوانێت لەنێوان هێز و ئەخلاقدا هاوسەنگی دروست بکات، سیاسەتێک کە نەک تەنیا دەسەڵات بەدەست بهێنێت، بەڵکو دڵ و متمانەی خەڵکیش بەدەست بهێنێت.