مرۆڤ: هەناسەی خاک و خەیاڵی ئاسمان
4/26/2026 12:59:00 PM
عیماد ئهحمهد
مەحوی فەرموویەتی:
مرۆڤ ئەگەر خۆی بناسێت، دەگاتە خودا
ئەگەر لە خۆی ون ببێت، دەبێتە گومڕا
مرۆڤ، ئەو مەتەڵە ئاڵۆزەی نێوان بوون و نەبوونە؛ هەمیشە وەک تابلۆیەکی ناتەواو ماوەتەوە، تابلۆیەک کە مێژوو بە رەنگی خوێن، فەلسەفە بە تیشکی ئەقڵ و ئەدەب بە فرمێسکی رۆح، بەردەوام خەریکی کێشانیەتی. ئێمە تەنیا بوونەوەرێکی بایۆلۆژی نین کە لە بازنەی پێداویستییە سەرەتاییەکاندا بخولێینەوە، بەڵکو وەک ئیمانۆئیل کانت دەڵێت: “ئێمە هاووڵاتیی دوو جیهانین؛ جیهانی زەرورەتی فیزیکی و جیهانی ئازادیی ئەخلاقی.”
سەرەتای ناسنامەی مرۆڤ لە «بیرکردنەوە»وە دەست پێ دەکات. رێنیە دیکارت بە وتەی “من بیردەکەمەوە، بۆیە من هەم”، مرۆڤی بە ئەقڵ ناساند؛ بەڵام ئەقڵی رووت بەبێ ئەخلاق، دەبێتە ئامرازێکی وێرانکەر. ئەخلاق ئەو قیبلەنوما ناوەکییەیە کە پەیوەندییەکانمان لە ململانێی دارستانەوە دەگۆڕێت بۆ هەماهەنگیی مرۆیی.
لێرەدا مرۆڤ دەبێتە خاوەن «هەڵوێست»، نەک تەنیا بۆ خۆی، بەڵکو بۆ ئەو خاک و نیشتمانەی کە پێناسی دەکات. نیشتمان لای مرۆڤی تێگەیشتوو تەنیا جوگرافیا نییە؛ بەڵکو وەک ماهاتما گاندی دەڵێت: «لە دڵەکاندا دروست دەبێت». مرۆڤی بێهەڵوێستی نیشتمانی، وەک دارێکی بێڕیشەیە، بە ئاسانی وشک دەبێت و دەمرێت و لەبیر دەچێتەوە.
لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا، مرۆڤ لەناو پەیوەندییەکاندا واتای خۆی دەدۆزێتەوە. ئەگەر ئیبن خەلدون «خێڵەکییەت» وەک هێزی یەکگرتنی کۆمەڵگە ببینێت، ئەوا مرۆڤی مۆدێرن فێر دەبێت چۆن لەگەڵ ئەوانی تردا بژی، بێ ئەوەی «خودی» خۆی لەدەست بدات. ئەم هاوسەنگییە لەنێوان هێز و لاوازی، خۆشی و خەفەتدا رەنگدەداتەوە. دانایان دەڵێن: «ئەو دڵەی نەگریاوە، ناتوانێت بەڕاستی پێبکەنێت.» جوانیی رۆحی مرۆڤ لەو ئەزموونانەدایە کە لەناو ئازاردا دەبنە هەوێنی دانایی.
مرۆڤی زیندوو بە خەون و خەباتەکانی دەناسرێتەوە؛ خەون وێنەی ئاسۆیە و خەبات رێگەی گەیشتنە. ئێمە وەک وێنەیەکی شیعری واین: لە لایەکەوە لە «خۆڵ» دروست کراوین، و لە لایەکی ترەوە «خەیاڵ»مان بەرەو ئاسمان باڵ دەگرێت. لەم گەشتەدا سروشت وەک مامۆستایەکی بێدەنگ و «ئاوێنەی رۆح» دەوەستێت تا فێرمان بکات جوانیی راستەقینە لە سادەییدایە.
ژیان و مردن دوو لاپەڕەی یەک کتێبن؛ ژیان دەنووسرێت و مردن دەخوێندرێتەوە. ئەوەی دوای کۆتایی دەمێنێتەوە، تەنیا یەک شتە کە بەسەر «کات»دا زاڵ دەبێت، ئەویش «ناو و ناوبانگی» چاکەیە. وەک سەعدی شیرازی ئاماژەی پێ دەدات، مرۆڤی چاکەکار بە مردن کۆتایی نایەت؛ بەڵکو بە کاریگەرییەکەی دەژیت.
مرۆڤ و سێبەری رۆح، ئاوێنەی یەکترینن. هەر وەک جەستە ناتوانێت لە سێبەرە فیزیکییەکەی رابکات، رۆحیش سێبەرێکی هەیە، سێبەری ئاگر، کە کۆکەرەوەی هەموو ئەو ترس و خەون و هەستە سەهۆڵبەندانەیە کە لە رووناکیی هۆشیاریدا دەریان ناخەین. ئەم سێبەرە نەک دوژمنە، بەڵکو دەنگی کپکراوی ناوەوەیە کە داوای بیستن دەکات. مرۆڤی راستەقینە ئەوە نییە کە هەوڵی سڕینەوەی بدات؛ بەڵکو ئەوەیە کە بوێریی هەیە سەیری تاریکییەکانی خۆی بکات و لەگەڵیان ئاشتببێتەوە.
بێگومان، مرۆڤایەتی گەشتێکی بەردەوامە بەرەو دۆزینەوەی «خۆد». ژیان تەنیا گەیشتن نییە بە مەنزڵ؛ بەڵکو ئەوەیە کە چۆن لە رێگاکەدا بوویت. با ژیانمان تەنیا ژمارەیەک نەبێت لەسەر کێلی گۆڕەکان، بەڵکو تێکستێکی ئەدەبی و فەلسەفی بێت کە نەوەکانی داهاتوو بە شانازییەوە بیخوێننەوە.
مرۆڤ تەنیا ئەوە نییە کە دەژی؛ ئەوەیە کە واتا بە ژیان دەبەخشێت. ئێمە هەڵگرانی چرایەکی بچووکین لە تاریکیی ئەم گەردوونەدا؛ ئەگەر نەدرەوشێتەوە، تاریکی زیاتر دەبێت، و ئەگەر بدرەوشێتەوە، بەشی خۆمان لە رووناکی نووسیوە.
با ژیانمان تەنیا هەناسەیەکی تێپەڕ نەبێت؛ بەڵکو
ببێتە گۆرانییەک کە کات ناتوانێت بیکوژێت.
مرۆڤ… ئەو خەونە ناتەواوەیە کە لەنێوان زەوی و ئاسماندا دەنووسرێت؛ ئەگەر خۆی نەنووسێتەوە، «کات» لەبری ئەو دەینووسێت.