دەستور؛ متمانە و دەسەڵات
5/18/2026 1:23:00 PM
عیماد ئهحمهد
(1-3)
دەستور، بەرزترین بنەمای یاسایی و سیاسی دەوڵەت وناسنامەی سیاسیی گەل و بناغەی دادپەروەری و سەقامگیرییە، نەک تەنیا دەقێکی یاسایی، بەڵکو پەیمانی ژیانی هاوبەشی نێوان پێکهاتەکانی وڵاتە.
ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ تێڕامان لە ڕوحی دەستور وەک گرێبەستێکی ئەخلاقی و پەیمانێکی ژیانی هاوبەش؛ نەک تەنیا وەک بەڵگەنامەیەکی فەرمی و یاسایی وشک، لە ناو کتێبخانەکاندا هەڵگیراوە.
کاتێک دەستوور وەک “دەستوورێکی زیندوو” لەگەڵ پێویستییەکانی سەردەم هاوئاواز بێت، دەتوانێت ماف و ئازادییەکان بپارێزێت، سەقامگیریی سیاسی و ئابووریی بەهێز بکات و متمانە لەنێوان هاوڵاتی و دەوڵەتدا دروست بکات. بێگومان پاراستنی دەستوور تەنیا پاراستنی دەق نییە، بەڵکو پاراستنی ئایندەی میللەتە.
لە مێژووی بیرکردنەوەی سیاسی و دامەزراندنی دەوڵەتەکاندا، کەم چەمک هەیە هەمان قووڵی و کاریگەریی «دەستور»ی هەبێت. دەستور تەنیا کۆمەڵێک ماددەی یاسایی نییە کە سنووری دەسەڵات دیاریی بکات، نە تەنیا بەڵگەنامەیەکی رەسمییە بۆ رێکخستنی دامەزراوەکان؛ بەڵکو لە مانا قووڵتر و گشتگیرترەکەیدا؛ گرێبەستی گەورەی نێوان مرۆڤ، دەسەڵات، ماف، ناسنامە و داهاتووی نیشتمانە.
لە روانگەی فەلسەفییەوە، دەستور وەڵامی ئەم پرسیارە بنەڕەتییەیە: چۆن مرۆڤەکان دەتوانن لەژێر یەک سیستمی سیاسیدا، بەبێ ترس، بەبێ ستەم و بەبێ زاڵبوونی یەک لایەن، پێکەوە بژین؟
ئەم پرسیارە پێش ئەوەی یاسایی بێت، فەلسەفی و مرۆییە، چونکە پێش ئەوەی دەستور لەناو پەرلەماندا بنووسرێت و پەسەند بکرێت و دەنگی لەسەر بدرێت، لە ناخی کۆمەڵگە و لە ویژدانی سیاسیی گەلاندا دروست دەبێت. زانایان و بیرمەندانی یاسا و دەستور دەڵێین: «مرۆڤ بەبێ یاسا وەک بوونەوەرێکە، لەناو شەڕی هەمووان دژ بە هەموواندا دەژی» و «دەوڵەت بۆ پاراستنی مافە سروشتییەکانی مرۆڤ دروست دەبێت». هەروەها تیۆری «دابەشکردنی دەسەڵاتەکان» بە بناغەی دەستوری مۆدێرن دادەنرێت.
بەم مانایە، دەستور لە دنیای مۆدێرندا تەنیا سیستمێکی حوکمڕانی نییە؛ بەڵکو رێککەوتنێکی ئەخلاقییە لەسەر سنووردارکردنی هێز.
لەڕاستیدا مێژووی دەستور، مێژووی ململانێی مرۆڤە لەگەڵ دەسەڵاتی بێسنووردا، بۆ یەکەمجار لە مێژوودا لە ئەوروپا سنوور بۆ دەسەڵاتی پاشا دانرا. ئەم رووداوە هەنگاوێکی سەرەتایی بوو بۆ گواستنەوەی دەسەڵات لە ئارەزووی تاکەوە بۆ چوارچێوەی یاسا. دوای ئەوە، بیرۆکەی سەروەریی گەل، ئازادی، یەکسانی و مافی مرۆڤیان هێنایە ناو دامەزراوە سیاسییەکانەوە.
لەو قۆناغەوە، دەستور بوو بە ئامرازێک بۆئەوەی دەوڵەت لە دەسەڵاتی تاکڕەوەوە بگۆڕدرێت بۆ دامەزراوەیەکی یاسایی، بەڵام لە وڵاتانی فرەنەتەوە، فرەمەزهەب و فرەزمان، پرسیارێکی تر دروست دەبێت: چۆن جیاوازیی ببێتە سەرچاوەی هێز، نە هۆکاری ململانێ و نە ناکۆکی و شەڕ؟
لە زانستی یاسای دەستوورییدا، دەستور ئەو کۆمەڵە بنەما و یاسایانەیە کە:
* شێوازی دامەزراندنی دەوڵەت دیاری دەکات
* سنووری دەسەڵاتەکان دیاری دەکات
* پەیوەندیی نێوان دامەزراوەکان رێکدەخات
* ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکانی هاوڵاتیان دەپارێزێت.
دەستورەکان بەگشتی بۆ چەند جۆرێک دابەش دەکرێن:
یەکەم: دەستوری نەنووسراو، وەک ئەزموونی بەریتانیا.
دووەم: دەستوری رەق و نەرم، وەک دەستوری ئەمریکا کە دەستوورێکی نەرم نییە.
سێیەم: دەستوری یەکگرتوو، فیدراڵیی و کۆنفیدراڵیی وەک سویسرا و ئەڵمانیا.
چوارەم: دەستوری زۆرینە و دەستوری سازان کە لە وڵاتانی فرەپێکهاتەدا دیارترین مۆدێلە.
لوبنان یەکێکە لە ناسراوترین ئەزموونەکانی دەستوری سازان. لە لوبنان، ناوەندە سەرەکییەکانی دەوڵەت لەنێوان پێکهاتە ئاینییەکاندا دابەش دەکریت.
هەرچەند ئەم مۆدێلە تارادەیەک فرەیی کۆمەڵگای پاراستووە، بەڵام لەکاتی لاوازیی دامەزراوەکان و دەستێوەردانی دەرەکی، تووشی قەیرانی بەردەوام بووە.
ئەمە وانەیەکی گرنگە بۆ عیراق: سازان بەتەنیا بەس نییە؛ دامەزراوەی بەهێز و متمانەی سیاسییش پێویستن.
بەم شێوەیە، دەستوور، ئەگەرچی لە لاپەڕەکاندا بە وشە نووسراوە، بەڵام لە راستیدا چارەنووسی پێکهاتەکان لەنێوان دێڕەکانیدا حەشار دراوە. دەستوور کاتێک زیندوو دەبێت، کە نەک تەنیا لە دادگا و پەرلەماندا، بەڵکو لە هۆشیاریی هاووڵاتی و کەلتوری رۆژانەی کۆمەڵگەدا بژی. ئەزموونی کەنەدا و سویسرا نیشانیانداوە کە فرەیی زمان و ناسنامە، ئەگەر لەژێر چەتری دەستوورێکی دادپەروەردا بەڕێوەببرێت، دەبێتە سەرچاوەی هێز و سەقامگیریی، نەک هۆکاری دابڕان ولێکترازان.
لەم قۆناغە هەستیاردا، ئەگەر باس لە کوردستان بکەین، لەهەموو کات زیاتر پێویستی بە یەکڕیزیی، دانایی و بەرپرسیارێتی هەیە، ئەگەر قسەش لەسەر یەکێتی نیشتمانیی بێت ئەوا وەک هەمیشە یەکێتی تەنیا لایەنێکی سیاسی نییە، بەڵکو بەشێکە لە بیرەوەریی خەبات، ئەخلاقی نیشتیمانیی و پرۆژەی داهاتووی گەل. هێزی راستەقینەش ئەوەیە کە سیاسەت لەگەڵ ویژدان و دەسەڵات لەگەڵ خزمەتگوزاریی ئاوێتە بکات؛ چونکە نیشتیمان بەهێز دەبێت، کاتێک ئەخلاق ببێتە بنەمای بڕیار.
بەڵام پرسیارە جەوهەرییەکە لێرەدا ئەوەیە: ئایا تەنیا هەبوونی دەقێکی نووسراو بەسە بۆ مسۆگەرکردنی دادپەروەری؟ یان متمانە پێش دەستور دەکەوێت؟ لە بەشەکانی داهاتوودا دەچینە ناو وردەکاریی ئەم هاوکێشەیە.