وتار

ئەمەریکا بۆ تورکیا.. لاواندنەوە یا سزا !

7/4/2021 12:01:00 PM 210 جار خوێندراوەتەوە
عەلی حەمە

سەبارەت بە هەواڵی؛ ئەمەریکا  تورکیا ئەخاتە نێولیستی ئەو وڵاتانەی کە مناڵچەکدار ئەکەن.

سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریکا بەرئەنجامی هاوسەنگی هێزی نێوان هەردوو باڵی رکابەری ناو دامەزراوە دەسەڵاتدارەکانی ئەمەریکان ، ئەو دوو باڵە تێروانین و بۆچونی جیاوازیان هەیە لە مەڕ  کرۆکی ململانێ و کێبڕکێ نێو دەوڵەتیەکان کە کاریگەریان هەیەبۆ سەر بەرژەوەندیەکانی ئەمەریکا یا هاوپەیمانەکانیان و لەهەمان کاتیشا بۆچون و رەفتاری جیاوازیان هەیە سەبارەت بە چارەسەری ئەو كێشە و ناکۆکیە نێودەوڵەتیانەش ، ئەو دوو ئاراستەیە یا باڵە بریتین لە باڵی (الاحتوا‌و) و (القوە). کەزۆر جار لای خۆمان بە باڵی کۆتر و هەڵۆ ناو ئەبرێن .

یەکەم / باڵی (اڵاحتوا‌و)؛
واتە ئەو بۆچون و ئاراستەیەیە کە لەگەڵ پەیرەوکردنی سیاسەتی بەسەر راگەیشتن و  چارەسەری دیپلۆماسی و گرتنەبەری رێگەی گفتوگۆ و لێکترگەیشتنی هێمنایە سەبارەت بە ناکۆکیە نێودەوڵەتیەکان و بەکارهێنانی توندوتیژی سەربازی دواین بژاردەیە لای ئەو ئاراستەیە ،کەئەکرێ  ئیدارەی سەردەمی سەرۆک ئۆباما وەک نمونەی دیاری ئەو باڵە بهێنینەوە .

دووەم / باڵی هێز (القوە )؛
ئەم باڵە لە تێروانینی بەکار هێنانی توندو تیژی و هێزەوە بۆ کرۆکی ناکۆکیە نێودەوڵەتیەکان ئەروانێ و پێیان وایە ئەبێ دوژمنەکانی ئەمەریکا یا هاوپەیمانەکانیان کە ئەبن بەسەرچاوەی هەرەشە ئەبێ لە رێگەی شەری سەربازی یا هێزەوە تەخت بکرێن و تێکوپێک بشکێنرێن

ئەو دوو باڵە ،لە راستیدا هەردووکیان رەنگدانەوەی ئەو کێبرکێ ناوخۆیەی ناو دامەزراوەکانی حکومەتی ئەمەریکان کە ( کۆشکی سپی ، کۆنگریس بەهەرودوو نوێنەرایەتیەکانیەوە ، پنتاگۆن ، CIA ) ئەگرێتەوە.

پەیوەندی تورکیا بە میلیشیای (تیپی سوڵتان موراد) ەوە ؛
تیپی سوڵتان موراد لە کۆمەڵێ گروپی چەکداری نەتەوەپەرستی ئیسلامی نەژاد تورک لە سوریا وەک گروپی چەکداری ( لیوای محمد فاتح و لیوای شەهید زەکی و کۆمەڵێ چەکداری تر ) پێکهێنرا لە ساڵی ۲٠۱۳ لە سەردەستی دەزگای هەوڵگری تورکیا کە لەئەنجامی شەری ناوخۆی سوریا دەرکەوتبون ، تورکیا بەمەبەستی دامەزراندنی میلیشیایەکی بەهێزو یەکگرتوو کەهەموو گروپە چەکدارە تورکمانەکان لەخۆبگرێت ئەم تیپەی لە شاری حەلەب و ناوچەکانی دەوروبەری دروست کرد، بۆ بەدیهێنانی ئامانجەکانی خۆی لەبەر ئەوە راهێنان و پڕچەک کردنی ئەو پێکهاتە نوێیەی دایەدەست تورکەکان
و بۆهەر چەکدارێک بری ۱٥٠ دۆلاری ئەمەریکی مانگانە بۆ بڕینەوە ، وەلەماوەیەکی کەمدا وەک میلیشایەکی بەرهەڵستکاری بەهێزو پرچەکی تایبەت بە تورکمانەکان لەسەر زەمینی واقیعدا دەرکەوت .

لە ئازاری ۲٠۱۸ میلیشیاکانی تیپی  سوڵتان موراد شان بەشانی سوپای تورکیا هێرشیان کردە سەر شاری دێرینی عفرین و داگیریان کرد ، لەماوەی چەند رۆژێکدا ئەو شارە وێران و کاولکرا و دوکان وبازاڕ و سەرجەم ماڵ و موڵکی خەڵک کەوتە دەست میلیشیا و سوپای تورکیا و هەرچی بەردەستیان کەوت بردیان و دزیان ،  سەرباری ئەوەش بەپێی ئاماری رێکخراوی مافی مرۆڤی سوری و راپۆرتەکانی سکای نیوزی عەرەبی و بی بی سی عەرەبی ، ئەم میلیشیایەی سەر بەتورکیا و سوپای تورک ئەم کارە دژە مرۆیی و دڕندانەیان لەناو شاری عفرین و دەوروبەری ئەنجام داوە کە ئەمانەن ؛

۱ـ چارەنوسی ۹٥٠ هاوڵاتی کورد تاێستا دیار نیە
۲ـ  نزیکەی ۳٠٠ هاوڵاتی تریان گرتوە و بۆ بەردانیان داوای پارەیەکی زۆر ئەکەن کە بڕی ئازادکردنی هەندێکیان بە ٤٠ چل هەزار دۆلار دیاری کردوە .

۳ـ لە کاتی هێرش و پەلاماری سەر عفرین ۳٤٠ هاوڵاتی شەهید و ٦٥٠ ی تر بریندار کراوە .
٤ـ زیاتر لە ۲٥٠ هەزار کەس ئاوارە بوە و دەیان هەزار هاوڵاتی تری کورد  دەرکراوە لەسەر ماڵوموڵکی خۆی ،
 ٥ـ  نزیکەی ۲۷٠ هەزار کەسی لە  هۆزە تورکمان و خاوخێزانی میلیشیاکانی تیپی سوڵگان موراد و تورکمانی ناوچەکە بردۆتە سەر ماڵوموڵکی داگیرکراوی کوردەکانی عفرین ، کەبە پێی زانیاریەکان کاری زۆری کردۆتە سەر باری دیمۆگرافی شارەکە و رێژەی کورد لە عفرین دا لە رێژەی ۹۸٪  دا بەزیوە بۆ رێژەی ۳۸٪ .

٦ـ نزیکەی ٥٠٠ هکتار زەوی کشتوکاڵی لە خەڵک داگیرکردوە ،لەگەڵ داگیرکردنی ۱٠٠ هکتار زەوی کشتوکاڵی تر بەناوی رێگەوبان و سەربازگەوە .

۷ـ  زیاتر لە ۳ سێ ملێۆن دار زەیتون و داری بەردار و سروشتی و خۆرسکی لەناوچەکە بڕیوەتەوە کە تەمەنی بەشێکی زۆری ئەو دارانە لە نێوان ( ۳٠٠ بۆ ٤٠٠ ) ساڵدایە.

۸ـ دزین و بردنی سەدان پارچە ئاسەواری کۆن و مێژوویی و شارستانی ناوچەکە .

۹ـ تێکدان و شوێندن و خاپورکردنی دەیان شوێنەواری مێژووی و پاشماوەی شارستانیەتی کۆن و هەڵکۆڵین و  بنکۆڵکردنی چەندین گردو تەپۆلکەی ئاسەواری و مێژووی و دەرهێنان و دزینی دەیان پارچە ئاسەواری کۆن .

ئەم کردەوە درندانەیەی کە بەرامبەر خەڵک و شاری عفرین ئەنجامدراوە بە پێی بنەمای تاوانەکانی دادگای دادی نێودەوڵەتی / مادەی ٦  تایبەت بە كوشتنی بەکۆمەڵ و مادەی ٦ /ج تایبەت بە خراپکردنی گوزەران و تێکدانی ژیان و دەردەسەری ، هەروەها برگەی ۷  کەتایبەتە بە ئەو تاوانانەی دژی مرۆڤایەتی ئەنجام ئەدرێن ،وەک کوشتنی بەئەنقەست ، زیندانیکردن  ، لێدان . اغتصاب .

ئەمە جگە لە تاوانی ژینگەیی و پاکتاوی نەژادی وهەمو ئەو پێشێلکاریانەی تر کە پێچەوانەی مافەکانی مرۆڤ ئەنجام دراون ، کە سەرجەم بنەماکانی تاوانە  نێودەوڵەتیەکانیان تێدایە و ئەو تاوانانەی کەدەرحەق بە خەڵک و عفرین کراوە هەموی تاوانی نێودەوڵەتین بە پێی بنەمای تاوانە نێو دەوڵەتیەکان ..

تیپی میلیشیاکانی سوڵتان موراد بە رێنمایی و فەرمانی تورک هەمیشە وەک کۆمەڵێ چەتەی چەکداری دڵبەقینی نەژاد پەرستی توندرەوی تورک رەفتاریان لەگەڵ خەڵک کردوە و بەردەوام سەرچاوەی ترس و ئازار و دەربەدەری دانیشتوانە کوردەکان بون .
جگەلەمانەش تورکیا لەم وڵاتانە  بەکاری هێناون ؛

 ۱ـ کاتێ شەری ناوخۆ لە لیبیا لەدوای روخانی قەزافی ۲٠۱۱ بەدواوە هەڵگیرسا دەوڵەتی تورک هانی ئەم میلیشیایەی داو بڕی ۲٠٠٠ دوو هەزار دۆلار  ئەدا بەهەر چەکدارێک کە بچێ بۆ لیبیا و شانبەشانی سوپای حکومەتی رزگاری لیبیا کە ئیخوان موسلمینەکان سەرکردایەتی ئەکەن دژی هێزەکانی خەلیفە حەفتەر بجەنگن ، کە بونەتە مایەی ئاڵۆزی و پەشێوی زیاتر و رەفتاری نابەجێ و دزی و تاڵانی زۆر و نیگەرانی خەڵکی رەسەنی لیبیا.

۲ـ  لەهامان کاتدا تورکیا دەستی وەرداوەتە کاروباری ناوخۆی تونس و هەرەشە لە لایەنگران و سەرکردە و کادرە چالاکەکانی خەڵکی تونس و نییشتمان پەروەر و هێزە لیبراڵ و پێشکەوتنخوازە نەیارەکانی راشد الغنوشی سەرکردەی ئیخوانەکانی تونس ئەکات و هاوکاری و یارمەتی هەواڵگری و ئیستخباراتیان پێشکەش کردوە و هەوڵی زۆری داوە کە بەشێک لە میلیشیای سوڵتان مراد بباتە ناو تونس بەڵام تاێستا سەرکەوتوو نەبوە، رۆژانەش خەڵک لە خۆپشاندانەکاندا دژی دەستێوەردان و پشتیوانەکانی بۆ ئیخوان مسملنەکان و راشد الغنوشی هوتاف و دروشم دژی تورکیا بەرز ئەکەنەوە و بەتوندی تورکیا رسوا ئەکەن .

۳ـ  کە شەری نێوان ئازربایجان و ئەرمینیا لە ۷ی ئەیلولی ۲٠۲٠ روویدا تورکیا نزیکەی ۳٠٠٠ سێ هەزار چەکداری لە هێزەکانی سوڵتان موراد ناردبۆ ئازربایجان بۆ پشتیوانی سوپای ئازربایجان و شەرکردن لەدژی ئەرمینیا کە لە ئەنجامدا ٥ شاری گەورە و ٤ شارۆچکەی تر و ۲۸٦ گوند کەوتەژێردەستی هێزەکانی سوپای ئازربایجان و داگیریان. کرد ئەو سەرکەوتنەش بەهۆی هاوکاری و یارمەتی مەیدانی و راستەوخۆی تورکیاوبەشێکی چەتەکانی سوڵتان مورادەوە بوو  ، کە به هۆی ئەو بەشداریکردنەیانەوە نزیکەی  ۲۳٠ چەکداریان لێکوژراوە و لاشەی ۱۸۳ لەو کوژراوانەیان هێناوەتەوە حەلەب و لەوێ نێژراون .

ئەمەبەشێکە لەو تاوانانەی کە میلیشیاکانی سوڵتان موراد بە هاوکاری و پشتگیری دەزگا هەواڵگری و ئیستخباراتیەکان و سوپای تورکیا ئەنجام دراون و سەرجەمیان تاوان و کاری نارەواو دژە مرۆیی و بەشێکیشیان ئەچنە خانەی تاوانکاریە قورسە نێو دەوڵەتیەکان و پێچەوانەی یاسا و عورفە نێودەوڵەتی و ئەخلاقیەکانەوەیە کە بەبەر چاوی دنیا و بەئاشکرا ئەنجام دراون و بەردەومیشیان هەیە ، کەئەم تاوانانە نەک هەر بنەمای تاوانی نێودەوڵەتیان هەیە بەڵکو پانتایی و
رەهە ندی نێودەوڵەتیشیان هەیە .

ئەوەی جێگەی نیگەرانی و هەڵوەستە لەسەر کردنە ئەو بێ دەنگی و کپبون وخنکانە ویژدان هەژێنەیە کە بەرێژایی ئەو ماوەیە لە دەستتێوەردان و هێرش وپەلامار و کوشتن و تاڵانوبرۆیە هەمە جۆرەی سوپای تورک و میلیشیاکەی سوڵتان موراد کە ژیانی هەزاران و چەندین شاروشارۆچکە و سەدان دێهاتیان کاول کردو ژیانی شارستانی و ئارامی و ئاشتی و ئاسایشیان لە هەزارانی تر تێکداوە نەک هەر لە کوردستان بەڵکو تاوانیان لە لیبیا و وئەرمینیاش ئەنجامداوە لەگەڵ هەمو ئەو تاوانە گەورە و دڕندانە کەچی تەنها بە رستەیەکی بێ ئەرزش و پلەبەندیەک بەوەی تورکیا لەلایەن وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا ناوی خراوەتە ناو لیستی ئەو وڵاتانەی کە مناڵ چەکدار ئەکەن ، پەردە بەسەر هەمو ئەو تاوانەگەورانە دراو پەراوێز خران .

ئاخر ئەمە لەکوێی ئەو هەمو پێشێلکاری و کاولکاری و کوشتن و بڕین و دەستێوەردان و پێشێلکاریە مرۆیی و تاوانە گەورە و نێودەوڵەتیانەدایە کە تورکیا و میلیشیا چەکدارەکان
ی سوڵگان مورادی تورک نەژادی گەورە داردەستی تورکیا بەرامبەر گەلی کورد ئەنجامی ئەدەن ،ئەم هەڵوێستە شەرم ئامێز و سیاسیە لاوازە لە واقیعدا هیچ گرنگیەکی نیە و ئەو کارە لەسزادانی ئەمەریکادا دوو کۆت و پێوەندی هەیە ئەویش ( هاوکاریە ئەمنیەکان رائەگرێت و هەندێ کەلوپەلی سەربازی بەتورکیا نافرۆشێ ) !

  شایانی باسە جۆ بایدن سەرۆکی ئەمەریکا لە ساڵرۆژی کارەساتی کۆمەڵکوژی ئەرمەنەکان کەلە ۱۹۱٥ لەلایەن تورکیاوە کۆمەڵکوژ کران ، لە ۲٤ی نیسانی ۲٠۲۱ دا ئەو کارەساتەی بە کردەی کۆمەڵکوژی ناساند ،کە بەپێی زانیاریەکان پێش دەرکردنی ئەم بریارە جۆ بایدن بەتەلەفۆن ئەردۆغانی ئاگادارکردۆتەوە ، ئەو بریارەی ۱ی تەموزی ۲٠۲۱ سەبارەت بەتورکیاو تێوەگلانی لە چەکدارکردنی مناڵان لەوانە کارگەری مەعنەویان هەبێت بەڵام لە راستیدا دوو بریارن زیاتر شێوە رەمزین و لە چوارچێوەی سیاسەتی (اڵاحتوا‌و) دایە کە هەم لەناڵ ئەداو هەم لەبزماریش و زیاتر لەلاوەندنەوەی تورکیا ئەچێت نەک سزا و هەڵوێستێکی توند و جدی ،کە لەناوەڕۆکدا زیاتر بە ئامانجی فشار و بیرخستنەوەی تورکیا لە دەرئەنجامی سوربوونی لەسەر کرینی رۆکیتی بەرگری S400 روسی کەبەلای ئەمەریکاوە ئەمە پەیوەندی بەئاسایشی نیشتیمانی ئەمەریکاوە هەیە و لەهەمان کاتیشا لەوانەیە ببێتە هۆی دزە کردن بۆ ناو زانیاری ونهێنی تەکنۆلۆجی فرۆکەی جۆری F35 ئەمەریکی بێت لەتورکیادا ، هەروەها ئاوەڵاکردنی دەروازەیەکە بەرووی هێنانی هێزە سەربازیەکانی  بروسیا بۆ تورکیا کەبەلای ئەمەریکاوە ئەم پرسانە گرنگی گەورە و بواری دوورمەدایان هەیە و مایەی سازش کردن و چاوپۆشی کردنن نین !

کۆی ئەم پرس و روونکردنەوانە رووی راستەقینەی سیاسەتی دەەوەی ئەمەریکا دەرئەخات  کە جەخت کردنەوەیە لە پراکتیزەکردنی سیاسەتی نەرم و بەسەر راگەشتن و لێک گەیشتن و ئارامگرتن و چارەسەری دیپلۆماسی ، کە دەرکەوتە و ئەنجامی ئەو کێ برکێ و جیاوازیە بۆچون و تێروانینانەیە لە نێوان هەردوو باڵی سیاسەتی الاحتوا و توندوتیژی دا هەیە کە هەم دژ و هەم یەکێتی ململانێ کۆیان ئەکاتەوە و سەر ئەنجام سیاسەتی دەرەوەی یەکگرتوی ئەمەریکا دائەرێژن .بەڵام ئەوەی جێگەی پرسیارە تورکیا لەکوێی ئەم تێروانین و چارەسەرە دیپلۆماسی و  هاوکێشە سیاسیەدایە کە بەلای تورکیاوە بونی کورد بە نەمانی خۆی و ئاسایش و بونی. خۆی لە نەمانی کورد دا ئەبینێتەوە !

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن