وتار

ميخائیل گۆرباتشۆڤ (١٩٣١ - ٢٠٢٢ )

8/31/2022 1:48:00 PM 255 جار خوێندراوەتەوە
عەلی حەمە

پیاوی گەورەی مێژوو.

 

 خاوەنی سیاسەتی پیرسترۆیکا و گلاسنۆست (بنیاتنانەوە و ئاشکراکاری ) لەتەمەنی ٩١ ساڵیدا و لە ٣١ی ئابی ٢٠٢٢ کۆچی دوایی کرد.



گورباتشۆف لەساڵی ١٩٨٥ ز هەڵبژێردرا بە سەرۆکی حزبی شیوعی یەکێتی سۆڤیەتی جاران ، زۆر بەوردی پەی بەگەندەڵی و هەڵەو کەموکورتیەکانی حکومەت و دەستتێوەردانەکانی لیژنەی مەرکەزی حزب برد بوو لە کاروباری ئیداری دەوڵەتدا.


گورباتشۆف هەستی بەدوارۆژی پڕ مەترسی و قەبارەی گەندەڵی و بارودۆخی ستەمکاری و دەسەڵاتی گشتگیر و داخراوی وڵات و تارمایی دیکتاتۆریەتی لە هەموو کەرتەکانی حکومەت و دامەزراوە بنچینەییەکانی دەوڵتدا ئەبینی و دەیزانی بەردەوامی ئەم بارودۆخە یەکێتی سۆڤیەت بەرەو چ دوارۆژ و وێرانەیەکی ستراتیژی بێ وێنە دەبات، بۆیە لەساڵی ١٩٨٦ جاڕی چاکسازیەکی ریشەیی و مێژوویی داو بەرنامەی بنیاتنانەوە و چاکسازی  ئابوری سۆڤیەت و ئاشکراکاری و شەفافیەت و کرانەوەی دەوڵەتی بەرووی ئازادی و دیموکراسی و رای ئازاد دا کردەوە و دەروازەکانی بەرووی جیهانگیری و لیبراڵیەتدا خستە سەرپش.

 


 بنیاتنانەوەو شەفافیەت دوو گەورەترین و بەهەژمون ترین چەمک بوون کە گورباتشۆف بۆ رێگرتن لە شەڕی ئەتۆمی و کۆتایهێنان بە شەڕی سارد و ریزبەندی ناچاری دەوڵەتان لە ژێر سیستمی دوو جەمسەری رایگەیاند.

 


ئەم پلانە چاکسازیە مێژووییە چارەنوسسازەی گورباتشۆف لای بەشێک لە خەڵکی سۆڤیەت بە خیانەت و لای وڵاتانی رۆژ ئاوا و ئەوروپی بە دەستپێشخەریەکی گەورەی مرۆیی لە پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی دانراو ستایش کرا بەوبۆنەشەوە لە لەساڵی ١٩٩٠ خەڵاتی نۆبڵی بۆ ئاشتی پێ بەخشرا.

 


لەو ئەنجامە گرنگانەی کە راستەوخۆ  دوای راگەیاندنی پیرسترویکا و گلاسنۆست کەوتنەوە دەکرێ ئاماژە بەم چەند خاڵە گرنگانە بکەین؛



١- روخانی دیواری بەرلینی نێوان ئەڵمانیای رۆژ هەڵات و رۆژ ئاوا لە مانگی ١١ی ساڵی ١٩٨٩.


٢- لە رێکەوتی ٣ /١٠ / ١٩٩٠ جاڕی یەکگرتنەوەی فەرمی ئەڵمانیا درا.

 

٣- لە ٢٦ی کانونی یەکەمی ساڵی ١٩٩١ پەرلەمانی باڵای یەکێتی سۆڤیەت جاڕی هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی کۆمارەکانی سۆڤیەتی راگەیاندن و بەمەش ١٥ دەوڵەتی سەربەخۆی تازەی لێکەوتەوە؛

 

کۆمارە سلاڤیەکان ( روسیا - بیلاروس - ئۆکرانیا ) ، کۆمارەکانی بەلتیق ( استوانیا - لیتوانیا - لاتڤیا )، کۆمارە تورکەکان (کازاخستان - قیرغیزستان - تورکمانستان - ئوزبکستان - ئازربیجان ) ، کۆمارەکانی قەوقاز ( ئەرمینیا - جۆرجیا ) لەگەڵ دوو دەوڵەتی تر ( تاجیکستان - رومانیا یا مۆڵدۆڤیا ).

 

٤- سیتسمی کۆنی دوو جەمسەری کۆتایی پێهات و قۆناغێکی تری سیستمی نوێی تاک جەمسەری بە رابەرایەتی هەژموونی سیاسەتی لیبراڵی ئازادی سەرمایەداری و کرانەوە و بازاڕی ئازاد هاتە ئاراوە و سەرەتای قۆناغێکی نوێ لە پەویوەندی و ململانێی نێودەوڵەتی و کێ بڕکێی ئازادانە هاتە ئاراوە کە بە سیستمی نوێی و بە جیهانگیری ناوەزەند کرا …. .

 

میخائیل گۆرباتشۆڤ خزمەتێکی بێ وێنەی مرۆیی پێشکەش بەخەڵکی جیهان و بەلای ئەوەوە بیرکردنەوەی سیاسەتی نوێ ، پاراستنی ژیانی مرۆڤە و بەر لەهەر شتێک و لەسەروی هەمووشەوە بیرکردنەوەی سیاسی نوێ لەسەر چەند مەبدەئێکی بنەڕەتی بنات دەنرێ ئەویش ئەوەیە؛

 


١- شەڕی ئەتۆمی ناکرێ بکرێتە ئامڕازێک بۆ گەیشتن بەئامانجە سیاسی و ئابوری و ئایدیۆلۆژیەکان.

 

٢- دامەزراندنی ئاشتی و ئاسایشێکی سەرانسەری لەم سەردەمەدا مەبدەئێکی تری بیرکردنەوەی سیاسی نوێ یە.

 

٣- مەبدەئێکی تری ئەو بیرکردنەوە  و ئاسایشە سەرانسەری بریتیە  لە ( داننان بەمافی گەلان و ئازادکردنی گەلان لە هەڵبژاردنی رێگای پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و حوکمی سیاسی خۆیان بەشێوەیەکی ئارەزوو مەندانە).

 

٤- لەگەڵ رەچاو کردنی بەرژەوەندی نەتەوایەتی و بەرژەوەندی وڵاتان و رێزگرتنی سەروەری نیشتیمانی و جیاکرندەوەی لە فەرهەنگی تاقمێکی تیرۆر و مرۆڤکوژ لەو وڵاتانەی کە تێیدا دەسەڵات دارە.


میخائیل گۆرباتشۆف ، یەکێکە لەو کەسایەتیە مێژووییە گەورانەی کە قۆناغ و مێژوویەکی نوێی بۆ مرۆڤایەتی نوسیوە و گۆی زەوی لە شەڕێکی وێرانە کە کەس تیا سەرکەوتوو نە ئەبوو ،پاراست.

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن