ئاوڕدانەوە لەسەردەمی دابڕان! (١- ٣)
6/23/2026 7:53:00 PM
د. یوسف محەمەد
پێشەکی:
هەرێمی
کوردستان لە ئەنجامی کارلێکی کۆمەڵێک فاکتەری ناوخۆیی و ناوچەیی و نێودەوڵەتی
دروست بو کە سەرەکیترینیان بریتی بون لە جەنگی کوەیت؛ روخانی دیواری بەرلین و هەڵوەشانەوەی
یەکێتیی سۆڤێت؛ بانگەشەی هێنانەکایەی سیستمێکی نوێی جیهانی و بڵاوکردنەوەی بەها و
نۆرمەکانی رۆژاوا لە دیموکراسی، پاراستنی مافەکانی مرۆڤ، بازاڕی ئازاد و جیهانگیری؛
راپەڕینی خەڵکی کوردستان و دواتریش رەتکردنەوەی دەسەڵاتی بەعس لەڕێیی کۆڕەوە و دەستێوەردانی
مرۆیی و دەرکردنی بڕیاری ٦٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش (کە گۆڕانکارییەکی هەژێنەر بو لە یاسا
و سیاسەتی نێودەوڵەتیدا) و بەدواشیدا دروستکردنی ناوچەی ئارام و دژەفڕین.
واتە بۆ یەکەم
جار لە مێژوی نوێماندا کوردستان لە پەراوێزەوە هاتە ناوەندی ناوچەکە و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.
پرسیاری جەوهەریی خەڵک ئەمانەن:
× بۆچی دوای زیاتر لە ٣٥ ساڵ لەو بەرەوپێشچونە گەورانە و بەناوەندبونی
هەرێمی کوردستان، ئێستا ئەم هەرێمە جارێکی تر بوەتەوە بە پەراوێزی پەراوێز!؟
× بۆچی دوای ٣٥ ساڵ لە حوکمی خۆماڵی ئێستا لەهەرکات زیاتر
نائومێدی لە ناو هاوڵاتییانی کوردستاندا گەیشتۆتە لوتکە!؟
× بۆچی ئەزمونی حوکمڕانیی هەرێمی کوردستان نەیتوانی ببێتە
شانازییەکی نەتەوەیی بۆ هێنانەکایەی حوکمی سەردەمیانەی رەشید و بەرەوپێشچون لە هەمو
بوارە ژیاری، سیاسی، زانستی، ئابورییەکاندا!؟
× بۆچی نەبوە هۆی سارێژکردنی برینی خۆبەکەمزانین لەبەرامبەر
ئەوانی تر و، چارەسەری دەردە کوشندەکانی ناکۆکی، پەرتبون، ناوچەگەری، کورتهێنان لە
ئیدارەدانی ململانێی سیاسی بەشێوەیەک ببێتە هۆی بەرەوپێشچون نەک دابەشبون و شەڕی خوێناوی و پاشکەوتن!؟
× دوای ئەو هەمو قوربانیدانە لە پێناوی ئازادی و دژوەستانەوەی
ستەم دا، دوای ئەوەی هەرێم لە ئەنجامی گۆڕانکارییەکی گەورەی نێودەوڵەتی بۆ بەدیموکراسیکردن
لەدایک بو، دەبو دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان لە ڕێی هێنانەکایەی حوکمێکی جیاواز لە دەوڵەتانی
ناوچەکە، هەم لە لایەکەوە درێژە بدات بەو پشتیوانییە نێودەوڵەتییەی بۆی دروست بو،
هەمیش لەڕێی جیاوازبون لەوانی تری دەوروبەر وەک بەهێزکی چۆنایەتی پارێزگاری لە رۆڵ
و پێگەی خۆی لە ناوەندی روداوەکانی ئەم ناوچەیە بکا، بەڵام بۆچی نەیتوانی بیکا؟
لە راستیدا سەردەمی
هاتنەکایەی گۆڕان و هاتنەکایەی ئۆپۆزسیۆن لە هەرێمی کوردستان، هەروەها ماوەی سەرۆکایەتیی
ئێمە بۆ پەرلەمانی کوردستان، سەردەمی هەوڵدان بو بۆ هێنانەدیی ئەو ئامانجانە و دابڕان
لەو شێوازە حوکمڕانییە شکستخواردوەی هەرێمی کوردستانی بەم دۆخەی ئێستا گەیاند.
دکتۆر ئەرسەلان
بایز سەرۆکی پێشوتری پەرلەمان و ئەندامی پێشوی مەکتەبی سیاسیی یەکێتی لە دیمانەیەکیدا
لەگەڵ خەندان، هەندێک قسەی سەبارەت بە کاک نەوشیروان و بەندە و (داواکاریی کاک نەوشیروان
لەو و لە بەندە) سەبارەت بە پرسی سیستمی حوکمڕانی و یاسای سەرۆکایەتیی هەرێم خستۆتە
روو. بە سروشت زۆر حەزم لە وەڵامدانەوە و جەدەلی بێسود نییە، بەڵام لە بەر چەند هۆکارێک
بڕیارم دا بە موناسەبەی قسەکانی ئەو بەڕێزەوە ئەم وتارە بنوسم کە سەرەکیترینیان بریتییە
لە خستنەڕوی گێڕانەوەیەکی تر بە پشت بەستن بە بەڵگە و زانیاری بۆ خوێنەر و هاووڵاتیی
کوردستان سەبارەت بە قۆناغێکی مێژوویی و گرنگی رابردو کە هێشتا ئاسەوارەکانی بەردەوامن.
هەر بۆیەش هەوڵ ئەدەم ئەم نوسینە تەنها وەڵامدانەوەی رووت و پرچەکردار و هەڵچونێکی
کاتی نەبێ و خۆشم ببوێرم لەهەر رەخنە و قەزاوەتێکی پێشوەختە و شەخسی، بەڵکو لە دیدی
خۆمەوە چ وەک ئەکادیمییەک و چ وەک کارەکتەرێکی سیاسیی ، ئەو روداوانەی تێیدا ژیاوم
باس بکەم و حوکمی کۆتایی بۆ خوێنەر بەجێبهێڵم.
لە هەمان
کاتدا لە ماوەی رابردودا هەندێک لە سەرکردەکانی یەکێتی کاک نەوشیروان و گۆڕانی سەردەمی
کاک نەوشیروانیان بە هۆکاری تێکدانی هاوسەنگیی هێز لە هەرێمی کوردستان تۆمەتبار
کردوە، جا بۆیە گرنگە ئەو سەرکردانەی یەکێتیی ئێستا بڕواننە قسەکانی ئەو کارەکتەرەی
پێشوی خۆیان، ئاوڕ لەو قۆناغە بدەنەوە و لە هۆکارە راستەقینەکانی تێکچونی هاوسەنگیی
هێز و چۆنێتیی چارەسەرکردنی کێشە قووڵەکانی حوکمڕانیی هەرێم بڕوانن، ئەوە ئەگەر لە
خەمی راستکردنەوەی چەوتییەکانی رابردون و تەنیا ئامانجیان زیادکردنی بەشە کێکەکەی
خۆیان نییە!
یەکەم:
داواکاریی کاک نەوشیروان
د. ئەرسەلان لە
قسەکانیدا دەڵێ: “من چەندین جار سەردانی کاک نەوشیروانم کرد، دیارە بیرکردنەوەکانمان
تەبا نەبوین، کاک نەوشیروان کۆمەڵێک داواکاریی هەبو کە ئەو داواکارییانەی کە بە
کاک دکتۆر یوسفی جێبەجێ کرد، داوای لە من کرد کە ئەوە بکەم من نەمکرد”.
لێرەدا قسەکان
وا دەرئەکەون کە کاک نەوشیروان کۆمەڵێک مەرام و داواکاریی تایبەتیی هەبوە و ویستویەتی
ئەو بۆی جێبەجێ بکات (دواتر باس لە دانیشتنەکەی کاک نەوشیروان و ئەو زاتە و کۆی سیاقی
ئەو کات ئەکەم)، بەڵام ئەو نەیکردوە بۆیە بە بەندەی جێبەجێ کردوە!
بەدەر لەو
قسانەی کاک ئەرسەلان، ئێستا کاک نەوشیروان
لە ژیاندا نەماوە و قسە و باس لەسەری زۆر بون! لە کاتێکدا کە خۆی لە ژیاندا بو، قسەی
لەسەر ئەدای زۆربەی ئەو کارەکتەرانە کردوە و چەند جاریش چ بە نوسین و چ بە دەنگ،
داوای کرد (ئەوانەی لە بیرەورییەکانمدا ناوم هێناون، تا لە ژیانام وەڵام بدەنەوە،
ئەگینا دوای خۆم بایەخیان نامێنێ).
لەڕاستیدا زۆر
ئاساییە کە کاک نەوشیروان هەر داواکارییەکی لە بەندە هەبوبێت، چونکە جگە لەوەی رێکخەری
گشتیی گۆڕان و سەرکردەی ئێمە بو، کەسایەتییەکی قاڵ بوی ناو نزیکەی نیو سەدەی سیاسەت
بو لە کوردستان. بەدەر لە خەرمانی نوسینەکانی، مێژوی کورد لە چەند وێستگەیەک قەرزاری
ئەوە، هەر لە نەخشەدانانی ورد و سەرکەوتو بۆ راپەڕین، بۆ شەڕە دەستورییەکانی دوای
روخانی رژێمی بەعس و دواتریش رۆڵی گرنگی لە هێنانەکایەی خەباتی ئۆپۆزسیۆنیی مەدەنیی
ناتوندوتوژ لە کوردستان. ئەو هەمیشە هەنگاوێک لەپێش هاوڕێکانییەوە بوە لە خوێندنەوەی
دروستی کۆدەکانی زەمەنی خۆی و پلاندانان بۆ داهاتو.
هەڵبەت تێڕوانینی
ئێمەمانان بۆ کاک نەوشیروان چ لەو کاتەی لە ژیاندا بو چ دوای کۆچی دواییشی، ئەوە
بووە کە ئەو مرۆڤ بو نەک فریشتە، هیچ مرۆڤێکیش بێ کەموکووڕی و هەڵە نییە. بۆیە ئەوکات
و ئێستاش نە تەقدیسمان کردوە و نە بەتایبەتی لە کاتی ژیانیدا پیاماندا هەڵداوە. خۆشی
زۆر رقی لە روپامایی و چاپلوسی بو، وەکو چەند جار لێم بیستوە،مرۆڤی قسەلەڕو و
راستگۆ و ئازا لە رەخنەگرتنی روبەڕوی خۆش ئەویست. لە بەر ئەوە جوامێری نییە هەندێک
لەوانەی لە شاخ و شار کاک نەوشیروان سەرکردەیان بوە، بە هەر هۆێەک بێ، تا لە ژیانا
بو قسەیان نە بو بۆ وتن، رەنگە زۆر جار ترساون لە دانیشتن لەگەڵی و روبەروبونەوەی،
کەچی ئێستا لە هەوڵی شێواندنی کەسایەتی و مێژوی بن.
کاک نەوشیروان
لەدوای دروست بونی گۆڕان هەوڵی دابڕانی دا لە شەرعییەتی شۆڕشگێڕی و گواستنەوە بۆ سەردەمی
شەرعییەتی دیموکراسی و بەدامەزراوەیی کردنی هەرێم، هەڵبەت لەدوای راپەڕینیشەوە هەر
لە هەوڵی ئەوەدا بو، قسەکانی لە دانیشتنەکەی لەگەڵ خوالێخۆشبو مامۆستا عوسمان عەبدولعەزیز
باشترین گەواهی ئەم راستییەن.
کاک نەوشیروان
ئەیویست نەریتی جەلالی و مەلایی تێپەڕێنێت و ململانێی سیاسی ئاسایی بکاتەوە و کۆتایی
بهێنێت بەو سەردەمەی کە هەر ململانێیەک ببێتە هۆی داگیرسانی ئاگری شەڕی ناوخۆ و
راکێشانی دەستی دەرەکی؛ یان لە بەدیلی ئەوە پەنا ببرێ بۆ چەپاندنی ململانێکان و رێکەوتن
لەسەر دابەشکردنی هەرێم و هەمو سەروەت و سامانەکانی لەنێوان دو حیزبدا! بەڵکو ئەو
ئەیویست ململانێی سیاسی ئاسایی بکاتەوە، ئەگەر زۆر توندیش بێت بەڵام نەکێشێت بۆ شەڕ.
دیدی ئەو و گۆڕان
لەسەردەمی ئەو بۆ رێکەوتنیش جیاواز بو، بۆ نمونە گۆڕان لە ساڵی ٢٠١٤ لەگەڵ پارتی رێککەوت
بۆ چونە ناو حکومەتی هەرێم، بەڵام ئەوە لە پێناوی هەندێک ئامانجی سیاسی و لە هەمان
کاتیشدا جێبەجێکردنی بەرنامەیەکی چاکسازی بو. ئەو رێکەوتنە بە مانای رازیبون نەبو بە هەر شتێک کە پارتی ئەیەوێت و ئەیکات لە
پێناوی مانەوە لە دەسەڵات. هەر بۆیەش کە لە مەلەفی نەوت شەفافییەت بەدینەهات، کاک
نەوشیروان داوای لە وەزیری دارایی ئەوکات کرد کە کۆنوسەکانی لیژنەی هەرێمیی نەوت و
گاز واژۆ نەکات. ئەگەر رێگریشمان لێنەکرایە بەدڵنیاییەوە لەسەر ئەو مەلەفە و چەند
پرسێکی تر لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٥ گۆڕان دەستی ئەکرد بە کشاندنەوەی وەزیرەکانی لە
حکومەت. ئەمە بۆ مەلەفی سیستمی حوکمڕانیی هەرێمیش هەر راست بو.
لە بەر ئەوە
با لێگەڕێین گۆڕان دوای کاک نەوشیروان چیی لێبەسەرهات و ئێستا بە چ ئاقارێک گەیشتوە،
بەڵام گۆڕانی سەردەمی کاک نەوشیروان نمونەیەکی ناوازەی خەباتی مەدەنی نەک تەنها لە
هەرێمی کوردستان بەڵکو لە هەمو ئەم ناوچەیە بو، سەردەمێکی درەوشاوە و زێڕینی مێژوی
ئێمەیە لە سەرپێخستنی خەباتی ئاشتییانە بۆ هێنانەکایەی دیموکراسیی راستەقینە و
حوکمی دامەزراوەیی و بەهێزکردنی هەرێمی کوردستان لە ناوخۆوە لە ڕوی سەربازی، ئابوری،
یاسایی، سیاسیی و شەرعییەتی جەماوەرییەوە بۆ روبەڕوبونەوەی هەر ئاڵنگارییەک کە لە
دەرەوە روبەڕوی ئەبێتەوە. ئەگەر ئەو پاکێجی چاکسازییەی گۆڕان و هێزەکانی تری ئۆپۆزسیۆن
(یەکگرتو و کۆمەڵ) خستیانەرو جێبەجێ بکرایە و دژایەتی نەکرایە، ئەوا هەرێمی
کوردستان بەم شێوە لەرزۆکەی ئێستا نەدەبو، بەڵکو کارەکتەرێکی گرنگی ناو رەوتی
روداوەکان ئەبو لە ناوچەکەدا.
ئەم بەڕێزانە
ئەگەر راستەوخۆ لە دوای راپەڕینەوە بە گوێی کاک نەوشیروانیان بکردایە نە یەکێتی وای
لێدەهات، نە لەوانەشە شەڕی ناوخۆ دروست ببوایە، نە هەرێمیش ئەوەندە لاواز دەبو! بۆیە
خۆزگە چ ئەو کات و چ لەو دانیشتنەش بەگوێی کاک نەوشیروانتان ئەکرد! چونکە ئەو
داواکارییانە داواکاریی شەخسی نەبون، بەڵکو داواکاریی گشتی و لە پێناوی چاکەی گشتیدا
بون. داواکاریی کاک نەوشیروان بۆ سیستمی پەرلەمانتاری دژی هیچ کەس و حیزبێک نەبو،
بەڵکو بۆ سیستمی حوکمڕانیی عێراقیش هەمان تێڕوانینی هەبوبو و کاری بۆ کردبو. هەر بۆیەش
کاک نەوشیروان هەر داواکارییەکی لەم بوارەدا لە ئێمە هەبوبێت بە تەواوی تەبا بو لەگەڵ
باوەڕ و بیرکردنەوەکانی خۆشمان. پێش دروست بونی گۆڕانیش ئێمە چ وەک بزوتنەوەی هەتاکەی
و چ وەک کۆمەڵێک کەسایەتیی ئەکادیمی و مەدەنیی سەربەخۆ لەگەڵ سیستمی پەرلەمانی بوین
و دژی تێپەڕاندنی پڕۆژەی دەستوری هەرێم بوین بەو شێوەیەی کە لە خولی دوی پەرلەمانی
کوردستان ئامادە کرابو([1]). هەڵبەت هەمواری
یاسای سەرۆکایەتی و گەڕاندنەوەی پڕۆژەی دەستور بۆ پەرلەمان تەنیا داواکاریی کاک نەوشیروان
و گۆڕان و ئێمەمان نەبو وەک لەدواتردا رونی ئەکەینەوە.
دوەم: بەڵێ جیاوازین
شتێکی ئاساییە
بەندە و دکتۆر ئەرسەلان باییز لەیەکتر جیاواز بین، جیاوازیش لە پەیام و بیرکردنەوەی
کاک نەوشیروانمان روانیبێت. بەندە بەو پاشخانە ئەکادیمییەی لە زانکۆ هەمان بو، بەو
رابردوەی لەناو رێکخراو و بزوتنەوە مەدەنییەکانی وەک بزوتنەوەی هەتاکەی هەمان بو،
هەروەها بەو ئەزمونەی کە لەناو بزوتنەوەی گۆڕان و لە بەڕێوەبردنی ژوری توێژینەوەی
سیاسی (کە ئەو کات لەناو دڵی دروستکردنی بڕیاڕی گۆڕاندا بو) بەدەستمان هێنابو، لە
سەردەمی سەرۆکایەتیی پەرلەمانماندا لەگەڵ هەر دو ئەندامە بەڕێزەکەی تری دەستەی سەرۆکایەتی،
هەوڵماندا دابڕانێک دروست بکەین لەگەڵ پێش خۆمان لە ڕوی روانین بۆ پەرلەمان و پێگەی
لە حوکمڕانیی هەرێم دا و پاراستنی شکۆ و پێگەی وەک دامەزراوەی نوێنەرایەتییکردنی هەمو
خەڵکی کوردستان و دەربڕی ئیرادەی گشتیی هەرێم.
هەر بۆیەش هەوڵماندا
رێز لە ئەندامانی پەرلەمان و پڕۆژە و قسە و داواکارییەکانیان بگرین تا ئەوپەڕی رادەی
توانا بەبێ رەچاوکردنی ئینتیمای سیاسییان، چونکە ئەوانە نوێنەرایەتیی هەمو خەڵکی
کوردستانیان ئەکرد بە جیاوازیی بۆچون و بەرژەوەندی و ئینتیمای سیاسیی و کۆمەڵایەتییانەوە.
هەر بۆیەش پرۆژەی هیچ فراکسیۆنێکی پەرلەمانمان فەرامۆش نە ئەکرد، سەرباری ئەو دۆخە
سەختە ئابوری و ئەمنی و سیاسییەی لەگەڵ دەستپێکردنی سەرۆکایەتیی ئێمەدا دروست بو،
هەوڵماندا لەڕێی پێدانی دەرفەتی تەواو (هەندێک جار زیاتر لەپێویستیش) بۆ قسەکردنی
پەرلەمانتاران، ئەو گرژییەی پێشتر لە نێوان سەرۆکایەتیی پەرلەمان و پەرلەمانتاران
دروست بوبو بیڕەوێنینەوە.
هەر لە دانیشتنی
هەڵبژاردنمان بۆ سەرۆکایەتیی پەرلەمان پەخشی راستەوخۆی دانیشتنەکانمان دەست پێکردەوە،
جارێکی تر میدیامان گەڕاندەوە بۆ ناو پەرلەمان بۆ روماڵی دانیشتن و کۆبونەوە و
روداوەکانی ناو پەرلەمان، یاسای بەدەستهێنانی زانیاریمان لە ناو پەرلەمان چالاک
کرد. پەیوەندییی پەرلەمان و چین و توێژەکانی خەڵکی کوردستانمان بەهێزتر کرد و بۆ
دانیشتنی لیژنەکانی پەرلەمان بانگمان دەکردن بۆ ئەوەی رای خۆیان لەسەر ئەو یاسایانەی
پەیوەندیی بە ژیانیانەوە هەیە دەرببڕن. هەروەها پەیوەندیمان لەگەڵ پسپۆڕان و رێکخراوەکانی
کۆمەڵگەی مەدەنی بەهێز کرد، بۆ یەکەمجار رێمان بە رێکخراوێک دا کە چاودێریی کارەکانی
پەرلەمان بکات، چونکە بڕوامان وابو کە بۆ ئەوەی پەرلەمان وەک دامەزراوەیەکی چاودێری
بە باشی کارەکانی راپەڕێنێت، پێویستە خۆشی لە لایەن رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی
و میدیاوە چاودێری بکرێت. دیوانی چاودێریی داراییمان بەگەڕ خستەوە و، بۆ یەکەم جار
و دوا جاریش دەرگای پەرلەمانمان بەروودا کردنەوە.
ئێمە هەوڵماندا
رێز لە یاسا بەرکارەکان و پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان بگرین بۆ بەهێزکردنی نەریتی یاسا
سەروەری و حوکمی دامەزراوەیی. بۆ هەمو شتێک کەجێی مشتومڕ بوایە ئەگەڕاینەوە بۆ رای
پەرلەمانتاران بۆ یەکلاکردنەوەی. هەوڵماندا لەبری ئەوەی نوێنەری دەسەڵاتێکی تری دەرەوەی
پەرلەمان بین و بڕیارەکانی ئەوان بەسەر پەرلەمان و پەرلەمانتاراندا بسەپێنین، نوێنەری
پەرلەمانتاران بین لە بەرامبەر ئەوانی تر. چونکە ئێمە بڕوامان بە سیستمی پەرلەمانی
و پەرلەمانتاریزم هەبو، هەر بۆیەش نەمانئەتوانی نە فرسەت لە پەرلەمانتاران بێنین نە
لە ماڵی گشتی. بەدڵنیاییەوە هەڵەشمان هەبوە، بەڵام هەمو ئەوەی لە سەرۆکایەتیی پەرلەمان
کردومانە، دەرەنجامەکەی هەرچییەک بو بێ، شانازیی پێوە ئەکەین، ئاساییە لەمەدا جیاواز
بیر بکەینەوە، ئەوەتا ئەو بە شانازییەوە
باسی رۆڵی خۆی لە درێژکردنەوەی نایاسایی ماوەی کاک مەسعود ئەکات!
[1] . بۆ نمونە بڕوانە: د. لەتیف
مستەفا- یوسف محەمەد سادق- سەروەر عەلی جەعفەر و چەند پسپۆڕێکی تر، پێداچونەوەیەک
بۆ پڕۆژەی دەستوری هەرێمی کوردستان، چاپخانەی زەرگەتە، سلێمانی، ٢٠٠٩.
بۆ بینینی کتێبەکە
بە (PDF) سەردانی ئەم لینکە بکە:
https://dhrd.info/wp-content/uploads/2014/12/dastwr001.pdf