"مەرگی بیر"و قەیرانی ڕۆشنبیر؛ ئایا بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لە قەیراندایە؟
10/29/2026 1:18:00 PM
د.ديارى ئەحمەد مەجيد
لە جیهانی ئەمڕۆدا، یەکێک لە پرسیارە بنەڕەتییەکان ئەوەیە، کە ڕۆشنبیر تا چەندە توانای پاراستنی سەربەخۆیی فکریی خۆی هەیە؟ ئایا دەتوانێت لە دەرەوەی بازنەی دەسەڵات، ئایدیۆلۆژیا و بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییەکان بیربکاتەوە، یان خۆی دەبێتە بەشێک لەو پەیوەندییانەی کە پێشتر ڕەخنەی لێیان دەگرت؟
«مەرگی بیر» بە مانای کۆتاییهاتنی توانای مرۆڤ بۆ بیرکردنەوە نییە، بەڵکو ئاماژەیە بۆ ئەو دۆخەی کە بیرکردنەوەی سەربەخۆ تیایدا لاواز دەبێت، پرسیارکردن جێگەی خۆی بە پەسەندکردنی بێمەرج دەدات و ڕەخنە لەبری گەڕان بەدوای ڕاستیدا، دەبێتە ئامرازێک بۆ بەرگری لە باوەڕە پێشوەختەکان و ڕەواییدان بە دەسەڵات.
ڕۆشنبیر تەنها کەسێکی خاوەن زانیاری، پسپۆڕ یان نووسەر نییە؛ بەڵکو ئەو کەسەیە کە زانیاری و توانای شیکردنەوەی خۆی دەخاتە ناو گفتوگۆی گشتی و بەرامبەر بە دەسەڵات و کۆمەڵگا هەڵوێست وەردەگرێت. بۆیە، قەیرانی ڕۆشنبیر تەنها کێشەیەکی تاکەکەسی و ئەخلاقی نییە، بەڵکو پەیوەندی بە سەربەخۆیی میدیا، ئازادیی زانست و مەرجە دامەزراوەییەکانی ڕەخنەکردنەوە هەیە.
لە ڕوانگەی بیرمەندی فەرەنسی ڕایمۆند ئارۆنەوە، مەترسیی سەرەکی ئەو کاتە دروست دەبێت کە ڕۆشنبیر ئایدیۆلۆژیای سیاسی وەک پێوەری ڕاست و هەڵە وەربگرێت و ڕووداوەکان لە چوارچێوەی باوەڕەکانی خۆیدا لێکبداتەوە. لەم دۆخەدا، ڕۆشنبیر لەبری گونجاندنی باوەڕەکانی لەگەڵ بەڵگە و ڕاستییەکان، هەوڵ دەدات ڕاستییەکان لەگەڵ باوەڕەکانی خۆی بگونجێنێت.
نووسەری فەرەنسی ژولیان بێندا لە کتێبی «خیانەتی ڕۆشنبیران»دا جەخت لەوە دەکاتەوە کە ڕۆشنبیر نابێت تەنها دەنگی گرووپێکی دیاریکراو بێت، بەڵکو دەبێت بەرامبەر بە نادادپەروەری هەڵوێست وەربگرێت، تەنانەت ئەگەر لەلایەن ئەو كەس و لایەنانەوە ئەنجام بدرێت کە خۆی لەگەڵیاندا هاوبیر و هاوڕایە.
لە کۆمەڵگای کوردیدا، بەرگری لە ماف و ئازادییە نەتەوەییەکان و ڕەخنەگرتن لەو دامەزراوە و لایەنانەی بانگەشەی پاراستنی ئەو مافانە دەکەن، كاتێك هەڵە دەكەن و پێچەوانەی دروشمەكانیان هەڵسوكەوت دەكەن، دوو ئەرکی ناکۆک نین بەیەكتر، بەڵکو پێویستە لەگەڵ یەکتردا بمێننەوە.
ژان فرانسوا لیۆتاری نووسەری فەرەنسی ، لە ڕوانگەیەکی جیاوازەوە، ئاگادارمان دەکاتەوە لە گێڕانەوە گەورەکان، کە بانگەشەی ئەوە دەكەن ڕاستی و دروستی شیكاریە گشتیەكان و تەواوی مێژوو و مافی ڕزگاریی مرۆڤ بە دڵنیاییەوە لای ئەوانە. ئەم ڕەخنەیە بە مانای ڕەتکردنەوەی هەموو بەها گشتییەکان نییە، بەڵکو پێویستیی گومانکردنە لەو بانگەشانەی خۆیان بە نوێنەری ڕاستیی ڕەها دەزانن. لە هەمان کاتدا، بە پێویستی دەزانێت پێوەرێک هەبێت بۆ جیاکردنەوەی بەڵگە لە پڕوپاگەندە و زانیاریی پشتڕاستکراو لە بانگەشەی بێ‌سەرچاوە.
لە سەردەمی میدیای دیجیتاڵدا، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەرفەتی فراوانتریان بۆ بڵاوکردنەوەی بیرۆکە و دەربڕینی ڕا فەراهەم کردووە، بەڵام خێرایی بڵاوکردنەوەی زانیاری و پەلەکردن لە شیکردنەوەدا، دەتوانێت ببێتە هۆی بڵاوکردنەوەی زانیاریی پشتڕاستنەکراو.
لەم بارودۆخەدا، کاریگەریی ڕۆشنبیر نابێت تەنها بە ژمارەی بینەر و پەیڕەوەکانی بپێورێت، بەڵکو دەبێت بە قووڵیی شیکردنەوە، کوالێتیی بەڵگەکان و بەرپرسیارێتیی فکریی هەڵبسەنگێنرێت.
بۆ هەڵسەنگاندنی سەربەخۆیی فکریی ڕۆشنبیر، پێویستە چەند پێوەرێک لەبەرچاو بگیرێت:
یەکەم، یەکسانیی پێوەرەکانی ڕەخنە بەرامبەر بە هەموو لایەنە سیاسییەکان.
دووەم، ئامادەیی بۆ پێداچوونەوە بە هەڵوێستەکان لە کاتی دەرکەوتنی بەڵگەی نوێدا.
سێیەم، سەربەخۆیی دامەزراوەیی و دارایی.
چوارەم، جیاکردنەوەی زانیاری لە پڕوپاگەندە.
پێنجەم، بەرپرسیارێتیی گشتی و پاراستنی ماف و ئازادیی ئەوانەش کە لەگەڵ ڕۆشنبیر هاوڕا نین.
بەکارهێنانی ئەم پێوەرانە نابێت ببێتە هۆی دابەشکردنی ڕۆشنبیران بۆ گرووپی باش و خراپ، بەڵکو ئامانجیان فەراهەمکردنی بنەمایەکی بەڵگەدار بۆ لێکۆڵینەوە و هەڵسەنگاندنی وردترە.
هەروەها، نابێت ئەزموونی فەڕەنسا و چەمکە فەلسەفییەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەسەر کۆمەڵگای کوردیدا بسەپێنرێن، بەڵکو دەبێت وەک ئامرازی پرسیارکردن و شیکردنەوە بەکاربهێنرێن، لەگەڵ لەبەرچاوگرتنی تایبەتمەندییە مێژوویی، سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی کوردستان.
لە کۆتاییدا، «مەرگی بیر» بە مانای نەمانی بیرکردنەوە نییە، بەڵکو ئاگادارکردنەوەیە لە مەترسیی ئەوەی کە بیرکردنەوە لە ئەرکی ڕەخنەگرتن و گەڕان بەدوای ڕاستیدا دوور بکەوێتەوە و ببێتە ئامرازێک بۆ پاراستنی باوەڕە پێشوەختەکان و ڕەواییدان بە سەرجەم سیاسەتەكانی دەسەڵات.
ڕۆشنبیر ئەو کەسە نییە کە هەمیشە وەڵامی هەموو پرسیارەکان دەزانێت، بەڵکو ئەو کەسەیە کە توانای پرسیارکردن، پشکنینی باوەڕەکانی خۆی و پێداچوونەوە بە هەڵوێستەکانی هەیە، تەنانەت کاتێک پێویست بێت بەرامبەر بە لایەنەكانی نزیکی خۆیشی بوەستێتەوە.
پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە: ئایا دەتوانین کەلتوورێک دروست بکەین کە تێیدا ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات و لایەنەكانی خۆمان، نیشانەی دوژمنایەتی نەبێت، بەڵکو بەشێک بێت لە بەرپرسیارێتیی فکری و کۆمەڵایەتی؟ وەڵامی ئەم پرسیارە پێویستی بە گفتوگۆیەکی کراوە، ڕەخنەگرانە و پشتبەستوو بە بەڵگە هەیە؛ چونکە پاراستنی ئازادیی فکری و بەهێزکردنی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە، بنەمایەکی گرنگن بۆ نوێکردنەوەی ڕۆشنبیری و کۆمەڵگا.