٢٥ی نۆڤەمبەر رۆژی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان
11/24/2020 2:02:00 PM
بەهرە محەمەد
توندوتیژی دژی ژنان یەکێکە لە دیاردە
کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگە کە بەرامبەر بەکەسێتی ژن ئەنجام دەدرێت و لەئێستادا بۆتە
بابەتێک بۆ گفتوگۆ و پرسێک بۆ توێژینەوە و گەنگەشەکردن لەناو پرسەکانی تری کۆمەڵگەدا،
ئەمەش دەبێتە میتۆدێک بۆ دۆزینەوەی هەنگاوەکانی جێبەجێکردنی بنەماکانی یەکسانی و
دادوەری کۆمەڵایەتی.
ساڵانە لەم ڕۆژەدا سەدان کۆڕ و کۆبونەوەو سمینار دەکرێ. سەدان هەزار دۆلار
خەرج دەکرێ دەربارەی دیاردەی توندوتیژیی دژی ژنان و کچان. کەچی ئەو دیاردە دزێوە نەك
بنەبڕ نەبووە، کەمیش نەبۆتەوە ، گەر لە هەندێك شوێنی جیهان زیادیشی نەکردبێ.
ڕۆژی 25ی 11 لە لایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دەستنیشان کراوە. 185 دەوڵەت
لە دەرچواندنی ئەو بڕیارە بەشدار بوونە ساڵی 1995.
هۆی سەرەکیی
دەستنیشان کردنی ئەو ڕۆژە، کوژرانی سێ ژنە چالاکەوانی بواری ژنان ( پاتریا، مینێرڤا
و ماریا تێرێزا) بوو لەو ڕۆژەدا. واتا
1960/11/25 .
لە سەرانسەری جیهاندا بەهۆی جیاوازیی ڕەنگ، نەتەوە، ئایین و ئایینزا، کەلتور،
جێندەر و چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگاوە زەبروزەنگ هەیە.
لە کلتووری ئێمەشدا، بەداخەوە ھەر
وەک لە کۆنەوە وتراوە ژنان تا کار نەگاتە سەر ئێسکیان دەمیان بۆ سکاڵا ناکەنەوە.
لە کۆمەڵگەی پیاو سالاردا، توندوتیژی لە لایەن پیاوان لە نێو بنەماڵەدا زۆر
ئاسایی چاو لێدەکرێ و وایان خستۆتە مێشکی ژنانەوە کە ھەر چی ژن گوێرایەڵتر بێ ژنی
چاکترە و بە کەڵکی ژیان دێ. ھەر بۆیە ئەو ژنانەش بۆ ئەوەی کە ژنانەتر بوونی خۆیان
باشتر بسلمێنن ئەو توندوتیژیانەی کە بەرانبەریان دەکرێ بە شاراوەیی دەھێڵنەوە.
بە پێی ئامارە ناڕەسمیەکان کەبڵاودەبنەوە بەشێکی
کەم لە توندوتیژییەکانی ناو خێزان و بنە ماڵە دەچێتە چوارچیوەی قەزاییەوە و ئەو
ژنانەی کە دەنگی خۆیان دەبەنە دەرەوەی چوار دیواری ماڵەکەیان ئەوە لە لایەن کەسانی دەورووبەری خۆیان داوایان لێ دەکرێ کە
واز لە سکالا بێنێ و بگەڕێتەوە ناوماڵی خۆی.
جۆرێکی دیکەی توندوتیژیی، لە ماڵەوەیە Domestic Violence لە لایەن باوك، برا، مێرد و کوڕەوە.
کە ئەم کارە ناشرینانە دەگرێتەوە: لێدانی جەستەیی، جنێو و قسەی سووك، ڕێگرتن لە دەرچوون
و لە خوێندن، بەزۆر بە شوودان، خەتەنە
کردن...هتد.
لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەم دیاردانە بوونیان زۆرترە، ئەویش بە بۆنەی جیا
نەکردنەوەی دین لە دەوڵەت و ئەو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە کلاسیکییەی هەیە.
بۆ هەموو ئەو توندوتیژییانەی باس کراون هەزاران یاسا هەن و دەرچونە ، بەڵام
گرنگیی یاسا لە جێبەجێ کردنیدایە.
توندوتیژیی دژی ژنان، پڕ مەترسیترین ڕەفتارە، چونکە کاریگەریی نەرێنیی زۆر خراپی هەیە بۆ پەروەردەکردنی
منداڵ کە نەوەی دواڕۆژی کۆمەڵگان. زانست سەلماندویەتی کە ئەو منداڵانەی لە کەشێکی خێزانیی ئارامدا گەورە
دەبن، ئاستی بیرکردنەوەو گەشەکردن وچوونەپێشەوەیان زۆر زۆر بەرزترە، بڕوایان زۆر بەخۆیانە لە چاو ئەو منداڵانەی لەو خێزانانەدا گەورە دەبن کە هەمیشە گیرۆدەی کێشە و شەڕ و ئاژاوەن.
دیاردەی توندوتیژیی دژی ژنان لە کوردستان
سەرباری ناڕەزایەتی دەربڕین لەو واقیعە دەمەوێت ئەوەش بهێنمەوە بەرچاو کە
تائێستا حکومەت وەك لایەنێكی جێبەجێکار بەرنامەیەکی تۆکمەی نیە بۆ هۆشیاری کۆمەڵگاو
بڵاوکردنەوەی کلتوری ناتوندوتیژی و یەکسانی جێندەری بە تایبەتی لەپلانی پەروردە و
فێرکردندا، بۆئەوەی کاریگەری لە سەر کەمبوونەوەی توندوتیژیەکان دابنێت، تائێستا
حکومەت درکی بە گرنگی ئەوە نەکردوە کە دەبێت رۆڵی پەروەردە دروستکردنی کەسێتی بێت
نەک پێچەوانەکەی.
دەبێ بە دوو ئاڕاستەی جیاواز کار بکرێ .
هۆشیار کردنەوەی کۆمەڵگا و چاك کردنی بەرنامەکانی
خوێندن و پەروەردە و زانکۆکان.هاو تەریب لەگەڵ ئەوە سزادانی قورسی ئەو کەسانەی کە
نزیکترین کەسی خۆیان ژن، خوشك و کچ بە ناوی " شەرەف"ەوە دەکوژن. دیارە ئەمە
بە پلەی یەکەم ئەرکی حکومەتی هەرێمی کوردستانە کە چاو لە یاسا پێشکەوتووەکانی جیهان
بکا.
سەری ڕێز و نەوازش دادەنوێنم بۆ هەموو ئەو ئافەرەتە بەدبەختانەی بە بۆنەی
توندوتیژییەوە ژیانیان لە دەست داوە چ ئەوانەی کوژراون یا خۆیان لە داخی کەسوکاریان
کوشتووە.
هیوادارم ئەم دیاردەخراپە ناشارستانییە کۆتاییی پێ بێ و چیتر هەواڵی ناخۆشی
ژن کوشتن نەبیستین و ئێمەیش وەکو کۆمەڵگا پێشکەوتووەکانی دونیا بەرەو پێش بچین.