هاوسەنگی هێز یان لاوازیی؟
9/12/2026 12:53:00 PM
رابەر تەڵعەت
گۆڕانکاریی جەوهەری لە هەڵگیرساندنی جەنگدا، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست روویداوە. زلهێزەکان لە سەدەی بیستەمدا؛ سنوریان دەکێشا، ئەندازیاریی کودەتایان دەکرد و جارجارەش راستەوخۆ وڵاتێکیان داگیر دەکرد؛ ئێستا هیچ لەمانە پێویست نیە! ئەوەندە بەسە بتوانرێ هێز و ئاکتۆرە ناوخۆییەکانی دەوڵەتێک بە چەشنێک رێکبخرێن، کە لەناوەوەی خۆیدا بتوانن داینامیکی خۆوێرانکردن بەرهەم بهێنن.
هەندێک ئەمە ناو دەنێن فەوزای خەللاق، یان ژانی لەدایکبوونی سیستەمێکی نوێی ئیقلیمی و جیهانی، دەشتوانین ناوی بنێین رێڕەوی خۆوێرانکردنی کۆنتڕۆڵکراو! بە واتایەکی تر؛ هێزی دەرەکی چیتر جەنگ دروست ناکات، بەڵکو ئاست و توانستی جەنگی ناوخۆ ئاراستە دەکات؛ چەک، زانیاریی هەواڵگری، سەرمایە، تەکنەلۆژیا و پشتیوانیی سیاسی و ئاسمانی دابین دەکات، بەڵام ئەکتەری ناوخۆیی خۆی دەبێتە کەرەستەی خاوی ئەم کاولکارییە.
لەم مۆدێلەدا، ئامانج سەرکەوتن نییە، بەڵکو بەربەستخستنە بەردەم سەرکەوتنی یەکلاکەرەوەی هەر لایەنێکە بە تەنها؛ چونکە ئەگەر هێزێک بە تەواوی سەربکەوێت، دەوڵەت دادەمەزرێنێت، قۆرخکاریی چەک بەدەست دەهێنێت و دەبێتە خاوەنی ستراتیژیی سەربەخۆی خۆی. بە پێچەوانەوە، لە سیستەمێکی پەرتەوازەدا کە هیچ لایەنێک توانای سڕینەوەی ئەوی تری نییە، وابەستەیی بە دەرەوە دەگاتە ئەوپەڕی.
لێرەوە، لۆژیکی نوێی ناوچەکە بریتییە لە هاوسەنگیی لاوازیی، نەک هاوسەنگیی هێز. لە هاوسەنگیی هێزدا لایەنەکان هاوتەریبانە یەکتر ڕادەگرن، بەڵام لە هاوسەنگیی لاوازیدا کۆمەڵێک هێز تا ئاستێک بێهێز دەکرێن کە هیچ کامیان توانای کۆنترۆڵکردنی سیستەمەکەی نەمێنێت. ئەمە وەرچەرخانێکی مێژووییە؛ چونکە جەنگ لە ئامرازێکی یەکلاکردنەوە و سەرکەوتنەوە، دەگۆڕێت بۆ کەرەستەیەکی بەڕێوەبردنی بێهێزی.
بۆ نمونە؛ لە دۆخی ئێستای لوبناندا دەوڵەت بوونی هەیە، بەڵام حیزبوڵڵا سەروەریی دەوڵەتی بەلای خۆیدا دابەش کردووە، ئەمەش وایکردووە وڵاتەکە نە بە تەواوی هەرەس بهێنێت و نە ببێتە دەوڵەتێکی دامەزراوی یەکپارچە؛ دۆخێکی هەڵواسراوی نێوان مەرگ و ژیان. یان سوریای نوێ ڕەنگە لەسەر نەخشە وەک یەک قەوارە دەربکەوێت، بەڵام لە واقیعدا فرەسیستەمێکی سەروەرییە لەناو یەک چوارچێوەی جوگرافیدا و مەحاڵە بتوانێت ئاشتی و مافی هاوڵاتیبوون بۆ هەمووان وەک یەک دابین بکات و ببێتەوە بە دەوڵەت؛ رووداوەکانی ئەم رۆژانە شاهیدن!
عێراق؛ مەرجەعی بڕیاردان بە تەنها لە دەستی دەوڵەتدا چڕ نەبووەتەوە؛ گروپە چەکدارەکان، هێزە سیاسییەکان، هەرێم، مەرجەع و ئەکتەرە ئایینییەکان شانبەشانی هەژموونی هێزە دەرەکییەکان، هەموویان پشکیان لە بڕیاردا هەیە. لەم سۆنگەیەوە، عێراق نە دەوڵەتێکی هەرەسهێناوی شکستخواردووە و نە خاوەنی سەروەرییەکی ڕەهایە، بەڵکوو دەوڵەتێکە سەروەرییەکەی بەردەوام لە دۆخی دانوستان و چەسپاندندایە.
یەمەن؛ پێویست ناکات حوسییەکان تەواوی خاکی یەمەن بخەنە ژێر ڕکێفی خۆیان؛ تەنها ئەوەندە بەسە بتوانن هەڕەشە لەسەر گەرووە ئاوییەکان و ڕێڕەوە ستراتیژییە دەریاییەکان دروست بکەن، تا کاریگەری و پێگەیەکی زۆر لە قەبارەی خاکی خۆیان گەورەتر مسۆگەر بکەن. لێرەدا دەسەڵات بە پانتایی خاک ناپێورێت، بەڵکو بە توانستی تێکدانی جوڵە و هاوکێشە جیهانییەکان ئەژمار دەکرێت.
ئێرانیش دەیان ساڵە ستراتیژی خۆی لەسەر بنەمای دوورخستنەوەی جەنگ لە سنوورە جوگرافییەکانی خۆی داڕشتووە؛ هێزە ناوخۆییەکانی لوبنان، عێراق، سوریا و یەمەنی کردووەتە قوڵایی ستراتیژیی خۆی. بەڵام پارادۆکسەکە لێرەدایە، هەر ئەو تیۆرییەی ئێران بۆ دروستکردنی لاوازیی لە دەوروبەری خۆیدا پەیڕەوی کردووە، دەکرێت دژ بە خودی ئێرانیش بەکار بهێنرێتەوە؛ بە چەشنێک کەلێنە نەتەوەیی، ناوچەیی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان لە ناوەوە ببنە هێزێکی خۆوێرانکەر.
لەم سۆنگەیەوە، تایفەگەری و مەزهەب نەک هۆکاری جەنگ، بەڵکو ژێرخانی سەربازگیرین. ناسنامە لە خۆیدا جەنگ ناهێنێتە ئاراوە؛ بەڵکو کاتێک دەوڵەت بێهێز دەبێت و بازاڕی چەک و پشتیوانیی دەرەکی دەگەشێتەوە، ناسنامە دەگۆڕێت بۆ تەکنەلۆژیایەکی سیاسی. شیعە، سوننە، کورد، درووز، عەلەوی یان کریستیان، ئیتر دەبنە کەرەستەگەلێکی ستراتیژی و لە پڕۆسەی لەبەریەک هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتدا بەکار دەهێنرێن.
ئەمەش ڕەهەندێکی قوڵترمان بۆ دەردەخات: ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ نەک بە کێشانی سنوری نوێ، بەڵکو لە ڕێگای پێناسەکردنەوەی سەروەرییەوە لەدایک دەبێت. نەخشەکان وەک خۆیان دەمێننەوە، بەڵام جەوهەری دەوڵەتداری دەگۆڕێت: دەوڵەت هەیە لە سنورەکاندا بەهێزە بەڵام لە ئاستی ناوخۆدا لاواز؛ هەیە دەستی بەسەر پایتەختدا گرتووە، بەڵام ناوچە سنوورییەکانی لە دەست دەرچووە؛ و هەیە سوپای هەیە، بەڵام بڕیاری جەنگ و ئاشتی بە تەواوی لە دەستی خۆیدا نییە.
کەواتە، بەجێگای ئەوەی بپرسین کێ جەنگ دەباتەوە؟، پێویستە بپرسین: کێ دەسەڵاتی دەستنیشانکردنی ئاستی لاوازی و کۆنترۆڵکردنی خێرایی داڕمانەکەی هەیە؟ ئەو هێزەی بتوانێت نەیارەکەی نەک بە یەکجاری لەناوببات، بەڵکو بە جۆرێک بێهێزی بکات کە بەردەوام موحتاجی پشتیوانی، ناوبژیوانی و ڕێکخستنی دەرەکی بێت، ئەوەیە کە سیستەمی نوێ بەڕێوە دەبات.
کڕۆکی ئەم گریمانەیەش ئەمەیە؛ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێدا، هێز لە توانایی داگیرکردنی خاکی نوێدا نییە؛ بەڵکو لەوەدایە دیاری بکەیت کێ، چەند، لە کوێ و تا چ ئاستێک دەتوانێت بجەنگێت؟ ئەمە گەورەترین وەرچەرخانی سیستماتیکی ناوچەکەیە؛ گواستنەوە لە سیاسەتی کۆنترۆڵکردنی دەوڵەتەوە بۆ سیاسەتی بەڕێوەبردنی داڕمانی دەوڵەت.