توندوتیژیی ئیتنیکی و ئایینی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
3/14/2024 8:25:00 PM
لوقمان قهنبهری
خۆپەرستی ئایینی و بیروباوەڕی ئایینی یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی بڵاوبوونەوەی توندوتیژی و تیرۆر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەم ناوچەیەی کردووە بە هەستیارترین گۆڕەپانی ڕووبەڕووبوونەوەی ئایینی و ئایدیۆلۆژی. ئەمەش لە توندوتیژی ئایینی و شەڕی تائیفی لە عێراق، ئەفغانستان، پاکستان، سوریا، یەمەن، لوبنان و فەلەستین دەبینرێت. لە بنەڕەتدا توندوتیژی ئایینی بەهۆی ئەوپەڕی پێشوەختەیی بەرامبەر بە بیروباوەڕ و ئایینێکی دیاریکراوەوە دروست دەبێت. پێشوەختەی ئایینی وا لە شوێنکەوتوانی ئەو مەزهەبە ئایینییە دەکات کە بەهای ڕەها و ڕاستی تایبەت بە ئایینەکەیان ببینن و ئایینەکانی دیکە بە چەواشەکار و لادان بزانن. ئەگەر ئەم پێشوەختە زانینە ببێتە هۆی بەدەستهێنانی دەسەڵاتی یەکێک لەو گروپانە، ئەوا هێرش دەکرێتە سەر گروپ و ئایینەکانی تر و لە ئەنجامدا توندوتیژی ئایینی بڵاودەبێتەوە. لەم ڕووەوە هۆرۆڤیتز (1985) و کۆنر (1994) پێیان وایە ململانێی نەتەوەیی گەورەترین کێشەی سیاسی ساڵانی نەوەدەکانە و لە دەیەکانی داهاتوودا بەردەوام دەبێت وەک کێشەی سەرەکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەوان پێیان وایە ئەو ململانێیانەی کە لە کۆمەڵگا پارچەپارچەکراوەکانی وەک عێراق و لوبنان و فەلەستینییەکان ڕوویانداوە، بە ململانێی ئایینی ناسراون. جگە لەوەش لێکۆڵینەوەکەی سەنتەری توێژینەوەی پیو لە ساڵی 2019 لەسەر ململانێی نەتەوەیی و ئایینی لە جیهاندا دەریدەخات لە ساڵی 2015ەوە توندوتیژیی نەتەوەیی و ئایینی بە ڕێژەی 48% لە 38 وڵاتدا زیادی کردووە، لەنێویاندا 13 وڵاتی عەرەبی. هەروەها لە ساڵی ٢٠١٢دا شەش شەڕی چەکداری هەبووە کە زیاتر لە ١٠٠٠ کوژراون لەم ناوچەیەدا. شایانی باسە کە هەموو ئەم ململانێیانە لە وڵاتانی موسڵمانی وەک ئەفغانستان، پاکستان، سودان، سۆماڵ، سوریا، یەمەن و فەلەستین ڕوویانداوە. تەنانەت بە بڕوای هەندێک لە شرۆڤەکاران، فرەچەشنی نەتەوەیی و خۆپەرستی ئایینی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نەک هەر ڕێگری لە پێکهێنانی حکومەتێکی نەتەوەیی نەکردووە و وڵاتەکانی بەرەوڕووی ناسەقامگیری ناوخۆیی و دەستێوەردانی دەرەکی بووەتەوە، بەڵکو بووەتە هۆکاری ململانێ و ململانێی نێوان حکومەتەکان.
هه ڕوه ها به وته ی دوکتور نه قیبزاده مامۆستای زانکۆی تاران، دابه شبوونی نه ته وه یی و خێڵه کی له ناو زۆرێک له کۆمه ڵگه عه ڕه بییه کاندا، هاوکات له گه ڵ کولتووری به شداری نه کردنی ئه و پێکهاته کۆمه ڵایه تیانه له لایه ک و خۆپه ڕستی هه ندێک حاکم له لایه کی دیکه وه . چالاکییە سیاسییەکان بەرەو چەقبەستن یان توندوتیژی ببەن. لەم کۆمەڵگایانەدا یاخیبوون و یاخیبوون جێگەی داواکاری لە بازنەی سیاسیدا دەگرێتەوە و توندوتیژی سیاسی هیچ بوارێک بۆ خەباتی ئاشتیانە و دیموکراسی ناهێڵێتەوە.
هەروەها بە بڕوای بێرتران بەدی(Bertrand Badie)، حوکمڕانی فرەیی نەتەوەیی لەبری فرەیی کۆمەڵایەتی، لەو هەلومەرجەی کە ئەم کۆمەڵگانە بە سەرکەوتوویی بە سەردەمی بنیاتنانی نەتەوەدا تێنەپەڕیون، دەکرێت وەک بەربەستێک لە بەردەم بەدیهێنانی دیموکراسیدا هەژمار بکرێت.
بە گشتی و لە ڕووی تیۆریەوە توندوتیژیی نەتەوەیی و ئایینی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕەگ و ڕیشەی لە فاکتەری جۆراوجۆردا هەیە
بەڵام گرنگترینیان بریتین لە: - قەیرانی ناسنامەی نەتەوەیی و زاڵبوونی پەیوەندییە ئایینییەکان و ئیتنیکی بە سەر پەیوەندییە مەدەنی و نەتەوەییەکان؛- قەیرانی بنیاتنانی دەوڵەت و ناشەرعییەتی دەسەڵاتەکان؛- نەبوونی متمانە بە ئیدیعای ئاشتیخوازانەی سەرکردە چەکدارەکان ؛- نەبوونی ڕێکخستنی دامەزراوەیی و دیموکراسی و هتد.سەرکوتکردن و پاوانخوازی حکومەتەکان؛-
زەلیلکردن و بێبەشکردنی ئابووری و سیاسی کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکان؛ڕۆڵی نەرێنی دەسەڵاتە ناوچەیی و دەرەوەی هەرێم.
1-سەرچاوە: لە کتێبی لوقمان غەنبەری وەرگیراوە بەناونیشانی "ناسیۆنالیزم؛ دەوڵەت و ناسنامە".