زەمانى کورد لە رۆژى جیهانى زمانی دایکدا لەچى ئاستێکدایە؟
01:27 - 21/02/2026
زەمەن پرێس
"ئەگەر ئینكاری حقوقی میللەتی كورد بكات عەرەب، بێشك نوێژی مازی بە كوردی قەزا ئەكەم"
ئەمە رستەیەکى شێخ مەحمودی حەفید، مەلیكی كوردستانە کە لە ساڵى ١٩٢٠ بۆ دەسەڵاتدارانى ئەو کاتەى حکومەتى عێراق و حاکمى بەریتانیا نابردویەتى و لەبارەى مافەکانى گەلى کوردو زمانى کوردییەوە بەو جۆرە پێداگرى لەسەر زمانى کوردی کردوە.
٢١ى مانگى شوباتى هەموو ساڵێک لەسەرانسەرى جیهان بەرۆژى زمانى دایک ناسراوە و نەتەوە جیاجیاکانى جیهان بە زمانەکانى خۆیان بەرگرى لە خۆیان دەکەن و شازانازى بە زمانەکانى خۆیانەوە دەکەن، کوردیش یەکێکە لەو نەتەوانەى کە زیاتر لە ٤٠ ملیۆن کەس قسە بە زمانى کوردى دەکەن.
ئهمڕۆ، 21_2 ڕۆژی جیهانیی زمانی دایکه، ئهم ڕۆژه لهلایهن ڕێـکخراوی یۆنیسـکۆ، پاشکۆی کلتووریی نهتهوه یهکگرتووهکان، رۆژی 17_11 دانا بۆ رۆژی زمانی دایک.
له لایهن کۆمهڵهی گشـتی نهتهوه یهکگرتووهکانهوه به بڕیارێـک ئەو رۆژە کرایە بریارێکی فهرمی. لە یەکەم بەیاننامەشدا نەتەوەیەکگرتووەکان و سەرجەم رێكخراو و ناوەندەكانی مافی مرۆڤ، جەخت لە بایەخی فێربوونی زمانی دایك دەكەنەوە.
شارەزایانى بوارى زەمانى کوردیش باس لە چوار هۆکار دەکەن کە جۆرێک لە شێواندن و بێسەروبەرەیى لە زەمانى کوردیدا دروست کردوە ئەوانیش بریتین لە ( دامەزراوەکانى حکومەت،سیستەمى خوێندن، راگەیاندن، ئەدەب و هونەر) ئەمانە وایانکردوە تێکەڵى لە زمانى کوردیدا دروست ببێت.
سەرەڕاى ئەوەش پێیانوایە زمان رۆڵى گەورەى بینیوە لە ناسینى گەلى کورد و دۆزەکەى لە جیهاندا، بەتایبەت لەدواى شەڕى پێشمەرگە لەدژى داعش زمانى کوردی زیاتر پەرەى بەخۆیەوە بینیوەو گەشەى کردوە.
د.کەمال عەلى پسپۆڕى زمانى کوردى باس لەوە دەکات زمان سەرچاوە و هێزی بیرکردنەوەو پێناسەکردنى شتەکان و کەناڵى خەبات و زانینە کە ئەوەش دەمارى نەتەوایەتییە.
ئەو پسپۆڕەى زمان بە دیجیتاڵ میدیاى زەمەنى وت،زمانى کوردى یەکێکە لەو زمانانەى ئەمڕۆ لە جیهان قسەى پێدەکرێت و نەتەوەى کوردى پێ دەناسرێتەوە، زەمانى کوردى و بەکارهێنانى بەشێک بووە لە خەباتى کورد بەدرێژایى چەند سەد ساڵ لەمەوبەر،بۆیە زەمان شا دەمارى نەتەوەیەو لەو رێگەیەوە نەتەوەکان دەتوانن خۆیان بناسێنن و پەیامەکانیان بنێرن.
زەمانى کوردى بە یەکێک لە زمانە دەوڵەمەندانەى جیهان دادەنرێت کە بەهۆى فرە لەهجەیى و فرەجۆرییەوە چەندین لێکۆڵینەوەو توێژینەوەى وردى لەبارەوە کراوە و بەشێک لەو کتێبانەى لە سەر زمانى کوردى نوسراون لە چەندین زانکۆى بەناوبانگى ولاتانى رۆژهەلاتى ناوەڕاست دەخوێنرین.
پرسی زمان بەردەوام بەشێك بووە لە خەباتی سیاسی گەلی كورد، هەروەك چۆن سیاسییەكان بەردەوام بەدوایەوە بوون، ئەدیبانی كوردیش لە زۆربەی شیعر و هەڵبەستەكانیاندا مانەوەی نەتەوە و پێشكەوتنی بیری نەتەوایەتییان بەستووەتەوە بە پەیوەست بوون بە زمانەوە.
عەلائەدین سەجادی کە یەکێکە لەو نوسەرو ئەدیبە بەناوبانگاى کورد کە هەوڵى زۆرى بۆ گەشەکردن و بەرەو پیشبردنى زمانى کوردى داوە دەڵێت، "زمان شادەماری نەتەوەیە" هەوڵدان بۆ پێشخستنى زمانى کوردیشى بە گەورەترین خەبات بۆ کورد وەسفکردوە.
د. شیلان عومەر شارەزاى بوارى زمان و مامۆستای زانکۆى سلێمانى ئاماژە بەوە دەکات کە زمان تەنیا شیرتێکى دەنگى نییەو منداڵ فێر بکرێت دووبارەى بکاتەوە، بەڵکو لەناوەڕۆکدا زمان هەڵگری بیرکردنەوەیە و بوونى شتەکان بۆ ئێمە دیارى دەکات، دەشلێت، زمان کەنالێکە کە دەتوانین بچینە ناو بیرو دەرون و ئاوازمەندى تاکەکانەوە.
د. شیلان عومەر بە دیجیتاڵ میدیاى زەمەنى وت"زمان بۆ ئێمەى کورد تاکە بنامەیە کە ناسنامەى نەتەوەیی ئێمەى پاراستووەو کوردیشى وەک نەتەوەیەک هێشتووەتەوە، بۆیە ئەرکى پاراستنى ئیتنیکى کەوتووەتە سەر زمانەکان، جگە لەمەش زمان وامان لێدەکات چۆن بیر بکەینەوەو هەستەکانمان دەرببڕین چۆنیەتى فیربوون بە ئێمە دەگەیەنێت".
ئەو مامۆستایەى زانکۆ باس لەوەش دەکات، زمان دیوانى هەموو نەتەوەکانە کە لێیەوە تێڕامان و فکرو ئەزموون و بیرکردنەوەى هەموو نەتەوەکانى تێدا تۆمار کراوە، پێیشیوایە هەر نەتەوەیەک لە هەر بوارێکدا سەرکەوتوو بێت دەتوانێت لە بەرەوپێشچوونى زمانیشدا سەرکەوتن بەدەستبهێنێت، نموونەش بەپێشمەرگە دەهێنێتەوە کە لەشەڕى دژى داعش سەرکەوتوو بوو ئێستا دونیا دەزانێت پێشمەرگە چییەو کێیە.
بەشێک لە شارەزایانى زمانى کورد دەڵێن لەئێستادا زمانى کوردى بەرەوپێشچوونى بەرچاوى بەخۆیەوە بینیوەو توانیویەتى تاڕادەیەک چوارچێوەى کوردستان تێپەڕێنێت، نموونەش بە بوونى زمانى کوردى دەهێننەوە لەسەر نوسراوە فەرمییەکانى حکومەتى عێراق و تابلۆى پەرلەمانى عێراق، هەروەها لەسەر ئاستى وڵاتانى دونیاش رێگە بە کورد دەدرێت کە وتار بەزمانى کوردى بخوێنرێتەوەو قسە بکرێت.
زمانى کوردى لەچەند شێوەزارێک پێکهاتووە کە گرنگترینیان(سۆرانى، کرمانجى، لورى، ئیلامى، هەورام، گۆرانى، کەلهورى.... هتد)هەریەکێک لەو شێوەزارانەش شێوازى جۆراو جۆرى هەیە کە خەڵکى ناوچەکان قسەى پێدەکەن بەنموونە لەسۆرانیدا شێوازى موکریان و سلێمانى هەیە، لە کرمانجیدا کرمانى خواروو سەروو هەیە.