لە بەرلینەوە تا لۆزان؛ چۆن دەنگی کورد لە نەخشەی پەیمانەکاندا ون کرا؟
9/1/2026 4:13:00 PM
سهركهوتی جیهاز
مێژووی گەلان تەنها لە مەیدانی شەڕدا نانووسرێت؛ زۆر جار چارەنووسی نەتەوەیەک لە ژوورێکی داخراو و لەسەر مێزی دانوستاندن دیاری دەکرێت. مێژووی کورد لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەم، نموونەیەکی ڕوونی ئەم ڕاستییەیە.
لە پەیمانی بەرلینی ١٨٧٨ەوە تا پەیمانی لۆزانی ١٩٢٣، نەخشەی ناوچەکە چەند جار گۆڕا، ئیمپراتۆرییەکان ڕووخان و دەوڵەتانی نوێ دروست بوون؛ بەڵام زۆربەی جار کورد لە مێزی بڕیارداندا ئامادە نەبوو.
بەرلین؛ ناوی کورد هەبوو، مافی کورد نەبوو
لە ١٣ی تەمموزی ١٨٧٨دا، دوای شەڕی ڕووسیا و دەوڵەتی عوسمانی، پەیمانی بەرلین بەسترا.
لە ماددەی ٦١ی پەیمانەکەدا ناوی کورد هاتبوو، بەڵام نەک وەک گەلێکی خاوەن مافی سیاسی و نەتەوەیی؛ بەڵکو لە چوارچێوەی پاراستنی ئەرمەنەکاندا باس لە «کورد و چەرکەس» کرا.
واتە کورد لە بەڵگە نێودەوڵەتییەکاندا ناوی هەبوو، بەڵام وەک گەلێکی خاوەن خاک و پرسێکی سیاسیی سەربەخۆ نەدەبینرا.
ئەم قۆناغە یەکێک بوو لەو نموونانەی کە پیشانی دەدا زلهێزەکان سەرەتا بەرژەوەندیی خۆیان دەخستە پێشەوە، نەک مافی گەلانی ناوچەکە.
برێست؛ خاک دەگۆڕدرێت، بەڵام لە خاوەنەکەی ناپرسن
لە ٣ی ئاداری ١٩١٨دا، لە ناو جەنگی یەکەمی جیهانی، ڕووسیای بۆڵشەڤیک پەیمانی برێست–لیتوڤسکی لەگەڵ ئەڵمانیا، دەوڵەتی عوسمانی و هاوپەیمانەکانیان واژۆ کرد.
بەپێی پەیمانەکە، ڕووسیا دەبوو هێزەکانی لە بەشێک لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ بکشێنێتەوە و قارس، ئەردەهان و باتومیش لە هێزی ڕووسی چۆڵ بکرێن.
ئەمە هاوسەنگی هێزی ناوچەکەی گۆڕی و دەسەڵاتی عوسمانی لە بەشێک لە ناوچە کوردنشینەکاندا دووبارە بەهێز کردەوە.
بەڵام دیسان کورد نە لایەنی پەیمانەکە بوو و نە لە بڕیاردان لەسەر چارەنووسی خاک و خەڵکەکەی بەشدار بوو.
سێڤەر؛ دەرگایەک بۆ کوردستان
دوای شکستی دەوڵەتی عوسمانی لە جەنگی یەکەمی جیهانی، دەرگایەکی نوێ بۆ پرسی نەتەوەکانی ناوچەکە کرایەوە.
کوردیش هەوڵی دا دەنگی خۆی بگەیەنێت. لە کۆنفڕانسی ئاشتیی پاریسی ١٩١٩دا، شەریف پاشا داواکارییە سیاسی و خاکییەکانی کوردی خستەڕوو.
دواتر لە ١٠ی ئابی ١٩٢٠دا، پەیمانی سێڤەر واژۆ کرا و «کوردستان» بە شێوەیەکی ڕوون چووە ناو دەقی پەیمانێکی نێودەوڵەتی.
لە ماددەکانی ٦٢، ٦٣ و ٦٤دا ڕێگە بۆ دامەزراندنی خۆبەڕێوەبەریی ناوخۆیی لە ناوچە زۆرینە کوردەکان کرایەوە و تەنانەت ڕێگایەکی مەرجدار بۆ سەربەخۆییش دانرا.
ئەگەر زۆرینەی دانیشتوانی ناوچە دیاریکراوە کوردنشینەکان داوای سەربەخۆییان بکردایە و کۆمەڵەی نەتەوەکانیش ئەو گەلەی بە توانای بەڕێوەبردنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ بزانایە، تورکیا دەبوو دەست لە مافی خۆی بەسەر ئەو ناوچانەدا هەڵبگرێت.
هەروەها ڕێگە بۆ ئەوە بەکراوەیی مابوو کە کوردەکانی بەشە کوردنشینەکانی ویلایەتی مووسڵ، لە داهاتوودا بتوانن بە دەوڵەتێکی کوردیی سەربەخۆ بنیاد بنێن.
سێڤەر بە مانای دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردیی ئامادە و تەواو نەبوو؛ بەڵکو ڕێگایەکی مەرجدار بۆ خۆبەڕێوەبەری و ئەگەری سەربەخۆیی دانابوو. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، یەکێک بوو لە گەورەترین دەرفەتە نێودەوڵەتییەکان کە تا ئەو کاتە بۆ دانپێدانان بە پرسی کورد دروست ببوو.
بۆچی سێڤەر جێبەجێ نەکرا؟
لە نێوان ١٩١٩ تا ١٩٢٢، بزووتنەوەی نەتەوەیی تورک بە سەرکردایەتی مستەفا کەمال توانی هاوکێشەی سەربازی و سیاسی بگۆڕێت.
لە هەمان کاتدا، زلهێزە هاوپەیمانەکان یەک هەڵوێست نەبوون و بەرژەوەندییەکانیان گۆڕان. کوردیش ناوەندێکی سیاسی و سەربازیی یەکگرتووی نەبوو کە بتوانێت ئەو دەرفەتە نێودەوڵەتییە بگۆڕێت بە دەسەڵاتێکی ڕاستەقینە لەسەر زەوی.
ئەم سێ هۆکارە ــ بەهێزبوونی کەمالییەکان، گۆڕانی بەرژەوەندیی زلهێزەکان و نەبوونی یەکگرتوویی سیاسیی کورد ــ ڕۆڵێکی سەرەکییان لە لەدەستچوونی دەرفەتی سێڤەر هەبوو.
سێڤەر واژۆ کرابوو، بەڵام لەبەر گۆڕانی هاوسەنگی هێز نەچووە بواری جێبەجێکردنی کاریگەر.
لۆزان؛ کورد لە دەقەکەدا نەما
لە ٢٤ی تەمموزی ١٩٢٣دا، پەیمانی لۆزان واژۆ کرا و جێگەی سێڤەری گرتەوە.
لە سێڤەردا سێ ماددە بە پرسی کوردستانەوە پەیوەست بوون؛ بەڵام لە لۆزاندا هیچ ماددەیەکی تایبەت بە کورد، کوردستان، خۆبەڕێوەبەری یان سەربەخۆیی کورد نەما.
ڕاستە، لۆزان هەندێک مافی گشتی و ئازادیی بەکارهێنانی زمان بۆ هاووڵاتیانی تورکیا دیاری کرد و مافێکی تایبەتیشی بۆ کەمینە ناموسڵمانەکان دانا؛ بەڵام ئەمانە جێگرەوەی ئەو مافە سیاسی و نەتەوەییانە نەبوون کە لە سێڤەر باسی خۆبەڕێوەبەری و ئەگەری سەربەخۆیی کوردیان کردبوو.
تەنانەت پرسی مووسڵیش لە لۆزاندا یەکلایی نەکرایەوە. بڕیار درا تورکیا و بەریتانیا لە ماوەی نۆ مانگدا هەوڵی ڕێککەوتن بدەن و ئەگەر نەگەنە ڕێککەوتن، پرسیارەکە بخرێتە بەردەم کۆمەڵەی نەتەوەکان.
بەم شێوەیە، لە ماوەی تەنها سێ ساڵدا، کورد لە قۆناغێکەوە کە ئەگەری خۆبەڕێوەبەری و سەربەخۆیی لە بەڵگەیەکی نێودەوڵەتیدا باسی لێوە دەکرا، گەیشتە قۆناغێک کە ناوی کوردستانیش لە پەیمانە سیاسییە سەرەکییەکەدا نەما.
پەیامی پەیمانەکان بۆ ئەمڕۆی کورد
لە بەرلینی ١٨٧٨ەوە تا لۆزانی ١٩٢٣، مێژوو چەند جار پیشانی دا کە ئەگەر کورد لە مێزی بڕیارداندا بە دەنگێکی یەکگرتوو ئامادە نەبێت، ئەوا ئەوانی تر لەسەر چارەنووسی بڕیار دەدەن.
کێشەکە تەنها لە زلهێزەکاندا نەبووە لە زۆر قۆناغی مێژووییشدا پەرتەوازەیی سیاسی و نەبوونی یەک هەڵوێستی کوردی دەرفەتەکانی لاواز کردووە. سێڤەر نموونەیەکی ڕوونە؛ دەرگایەکی نێودەوڵەتی بۆ پرسی کورد کرایەوە، بەڵام کورد نەیتوانی بە یەک هێز و یەک دەنگ ئەو دەرفەتە بپارێزێت.
ئەم مێژووە بۆ ئەمڕۆش پەیامێکی ڕوونی هەیە: یەکخستنی نێوماڵی کورد تەنها دروشمێکی سیاسی نییە؛ مەرجێکی سەرەکیی پاراستنی ماف و دەستکەوتەکانە.
جیاوازیی سیاسی و حزبی شتێکی ئاساییە، بەڵام نابێت جیاوازییەکان بگەنە ئاستێک کە بەرژەوەندیی نەتەوەیی بکەنە قوربانیی ململانێی ناوخۆ.
کورد ئەگەر لە پرسە چارەنووسسازەکاندا بتوانێت هەڵوێستێکی هاوبەش، دەنگێکی یەکگرتوو و ستراتیژییەکی نەتەوەیی هەبێت، ئەوا لە مێزی دانوستاندن و لەبەردەم زلهێزەکاندا هێزی زۆرتری دەبێت.
لە بەرلین، ناوی کورد هات؛ بەڵام مافی کورد نەهات.
لە برێست، خاک گۆڕدرا؛ بەڵام لە خاوەنەکەی نەپرسرایەوە.
لە سێڤەر، دەرگایەک بۆ خۆبەڕێوەبەری و سەربەخۆیی کرایەوە.
لە لۆزان، ئەو دەرگایە داخرا.
کورد لە نەخشەدا ون نەبوو؛ بەڵام دەنگی لە مێزی بڕیارداندا ون کرا.
ئەگەر مێژوو ئاگاداریمان بکاتەوە، گەورەترین ئاگادارییەکە ئەوەیە: کورد نابێت جارێکی تر بە پەرتەوازەیی بچێتە مێزی چارەنووس.
سەرچاوە
ـ پەیمانی بەرلین، ١٨٧٨.
ـ پەیمانی برێست–لیتوڤسک، ٣ی ئاداری ١٩١٨.
ـ یادداشتی شەریف پاشا بۆ کۆنفڕانسی ئاشتیی پاریس، ١٩١٩؛ لەسەر داواکارییەکانی گەلی کورد.
ـ پەیمانی سێڤەر، ١٠ی ئابی ١٩٢٠
ـ پەیمانی لۆزان، ٢٤ی تەمموزی ١٩٢٣
ـ توێژینەوە مێژووییەکانی زانکۆی کامبریج لەسەر کوردستان، سێڤەر و لۆزان