هەواڵ

مەحوی گەورە، گەورەیی مەحوی

01:04 - 14/08/2019 75 جار خوێندراوەتەوە

شوان ئەحمەد

تۆ نەبی مەلجەئی من بی، (أبدا) نیمە مەلاذ  

لەو دەردە بێتو دەرم كەی، بەخوا نیمە مەلاذ  
                            (مەحوی)

مامۆستا مەلا عەبدولكەریمی مودەڕیس و محەمەدی مەلا كەریم، لەو پێشەكییە كوورتەی مێژووی ژیانی“مەحوی”دا، كە بۆ دیوانەكەی نووسیویانە (بڕوانە چاپی دووەم، 1984، كۆڕی زانیاری كورد، بەغدا) دەڵێن: بەپێی قسەی مامۆستا سەجادی، مەحوی ساڵی 1883 چووە بۆ حەج و لەوێوە چووە بۆ ئەستەمبوڵ و لە رێگەی پیاوماقوڵانی كوردەوە لەو شارە، چاوی بە سوڵتان عەبدولحەمید كەوتووە. سوڵتان رێزێکی زۆری لێگرتووەو فەرمانی داوە خانەقایەکی لە سلێمانی بۆ بکەنەوە، ئەو خانەقایەش ئەوەیە کە ئێستا بە خانەقای “مەحوی” بەناوبانگە. مەعاشێکیشی بە ناوی خزمەتکردنی هەژارانەوە بۆ بڕیووەتەوە. كە گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی، تا مردنی لە تشرینی یەكەمی 1906دا، هەر خەریكی وانەوتنەوە بە فەقێ‌ و بڵاوكردنەوەی ئایین و خزمەتكردنی موسڵمانان و بڵاوكردنەوەی گیانی سۆفییەتی بووە.
لەو كتێبە نوێیەشدا (چەند لایەنێكی ژیانی مەحوی، لە بەڵگەنامەكانی عوسمانی) دا كە د. هێمن عومەر خۆشناو چاپی كردووەو دوای كتێبی (نالی لە بەڵگەنامەكانی عوسمانیدا - چاپی یەكەم، 2017) بە دووەم هەوڵی ئەو دێت لەو بوارەدا، بە هەندێ‌ لایەنی دیكەی ژیانی “مەحوی” ئاشنا دەبین و پەی بە گەورەیی ئەو زاتە دەبەین، وەک مرۆڤێكی خۆبەپرسزان و هەقانی و داكۆكیكار لە مافی مەزڵوومان و خاوەن هەڵوێست.
ئەو بەڵگەنامانەی لەم كتێبەدا لە بارەی مەحوییەوە خراونەتە بەردەست و باس لەو دەكەن، بە هیچ كلۆجێك بە لای شیعرو شاعیربوونیدا ناچن، وەك یەكێك لە كۆڵەكە گرنگ و پایە سەرەكییەکانی شیعری كلاسیكی كوردیی. لەم بەرهەمەدا ئێمە ئەو زانیاریانە دەبیستین كە ساڵی 1891 خانەقاكەی بە هەزار لیرەی زێڕ نۆژەن كراوەتەوە، كە لە لایەن سوڵتان عەبدولحەمیدەوە پێیبەخشراوەو (مەحوی)یش لەپای ئەوەدا، دۆعانامەیەكی بە زمانی عەرەبی بۆ نوسیووەو خوێنەران دەتوانن لە (ل25 بۆ 28) كتێبەكەدا بیخوێننەوە. 
هەروەها ئاگاداری ئەوەش دەبین، كە چۆن “مەحوی” لە لایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە، پەسنی دراوەو وەك كەسێكی زاهید و تەقواکار سەیر كراوەو پێیان وا بووە لەناو خەڵكیدا، پێگەیەكی شایستەی هەیەو بە مرۆڤێكی بەشەرەف و خاوەن فەزیڵەت لە قەڵەمدراوە. 
جگە لەمانە گرنگترین شتێك كە لەم بەڵگەنامانەدا هاتبێت و گەورەیی و رۆحی لێبوردەیی و بەرپرسیارێتی ئەو بەرامبەر هاوزەمانەكانی بسەلمێنێ‌، لەو نامەیەیدا ئاشكرا دەبێت كەلە 6 نیسانی ساڵی 1905 ئاڕاستەی وەزارەتی ناوخۆی كردووەو داوای لێكۆڵینەوەو هەڵوێست نواندن دەكات، دەرهەق بەو دەستدرێژی و ناهەقییەی، لە ناوچەی بازیاندا روودەدات و چەند كەسێكی ناو عەشیرەتی هەمەوەند، هەڵدەكوتنە سەر تەكیەی شێخ مەعروفی كۆسە لە ناوچەی بازیان و دوای سوتاندنی تەكییەی قادرییەكان لەو ناوچەیە، سەید نوری خەلیفەو جێنشینی ئەو شێخە دەكوژن و مەحویش داوا دەكات، ئەو تاوانانە بەسەر تاوانبارانەوە نەچێت و سزا بدرێن و هەقی مافخوراوان وەربگیڕێتەوە.
مەحوی وەك نەقشبەندییەك هاتووە بەرگری لە قادرییەكان دەكات، كە ئەو كات لەناو سلێمانیدا وەك دوو تەریقەتی ناکۆک بەیەکی ئایینی، لە كێشەو ململانیدا بوون لەگەڵ یەکتری. ئەو هەوڵەشی بەو مەبەستە بووە، تا نەهێڵێت پەیوەندی نێوان پێكهاتەو گرووپەكانی سلێمانی خراپتر بێت و شتی ناخۆشتری لێ بكەوێتەوە.
مەحوی شاعیرێكی دیار و گەورە و قووڵی ناو كایەی رۆشنبیریی كوردییەو دەمێ‌ وەختە، ئەوە وەك راستییەكی حاشا هەڵنەگر ساغ بووەتەوەو نكوڵی لێ ناكرێت. لەگەڵ ساغكردنەوەی ئەم بەڵگەنامانەش لەم كتێبەدا (چەند لایەنێكی ژیانی مەحوی لە بەڵگەنامەكانی عوسمانیدا- چاپی یەكەم، 2018)، گەورەیی مەحویشمان وەك مرۆڤێكی تۆلێرانس و سینە فراوان و خۆبەپرسزان بۆ ئاشكرا دەبێت. كاتێك لەسەر ناهەقییەك دێتە دەنگ كە هاوڕێبازەكانی، لە دژی نەیارەكانیان ئەنجامیان داوەو ئەوە بە كارێكی ناڕەواو نەگونجاو دەزانێت.


سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن