دیمانە

سه‌رۆكی ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی: دروستكردنی ئەنجومەنێكی بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی به‌پێویست ده‌زانین

04:30 - 19/09/2020 143 جار خوێندراوەتەوە

"زەمەن"سازدانى: مەعاز فەرحان
سه‌باره‌ت به‌ ره‌وشی گه‌نده‌ڵی و هه‌نگاوه‌كان بۆ جێبه‌جێكردنی یاسای چاكسازی "زه‌مه‌ن" ئه‌م چاوپێكه‌وتنه‌ی له‌گه‌ڵ د. ئه‌حمه‌د ئه‌نوه‌ر، سەرۆكی دەستەی دەستپاكی هەرێمی كوردستان سازداوه‌.


زەمەن: لە 1ی ته‌موزه‌وه‌ یاسای چاکسازی چووەتە بواری جێبەجێکردنەوە، چی کراوە لەو ماوەیەدا، بۆ هاونیشتیمانیان ئه‌نجامه‌كه‌ی نابینن؟
د. ئەحمەد ئەنوەر: سوپاس بۆ دەزگاكەتان دەزگای زەمەن یەكێكن لەو دەزگایانەی بە پەرۆشن بۆ پرسی گەندەڵی، یەكێك لەو سەرچاوانەی ئێمە سودی لێوەردەگرێن دەزگاكەی ئێوەیە.
لە یەكی حەوتەوە یاساكە چوەتە بواری جێبەجێكردنەوە و پێش ئەوەش لیژنەی باڵا لە ئەنجومەنی وەزیران دامەزراوە، لەسەر ئاستی وەزارەتەكانیش لیژنەی لاوەكی دروستكراون، بە نیسبەت ئێمەوە بەردەوام كۆبونەوەمان هەیە لەگەڵ سكرتاریەتی باڵای لیژنەی چاكسازی، كە خۆی لە فەرمانگەی هەماهەنگی و بەدواداچوون دەبینێتەوە، كۆبونەوەی دەوری دەكەین لەگەڵ ئەمان و دیوانی چاودێری دارایی، مەبدەئیەن وارێكەوتوین دوای سێ‌ مانگ كە دەكاتە مانگی داهاتوو ئێمە پرۆسەی چاودێری بڕیارەكانی یاساكە بكەین.

بەپێی بەندەكانی یاساكە نۆ تیممان دروستكردووە لە فەرمانبەرانی شارەزا لە وەزیفەی گشتی و خانەنشینی، لە رۆژانی داهاتووشدا خولی راهێنان بۆ ئەو فەرمانبەرانە دەكەینەوە، لەسەرەتای مانگی 10 دەست بە چاودێری یاسای چاكسازی دەكەین.
راپۆرت ئامادەدەكەین و دەیدەینە پەرلەمان و سكرتاریەتی لیژنەكە و ئەنجومەنی وەزیران، لە هەر شوێنێك ئاستەنگ هەبوو لە جێبەجێكردنی باسی دەكەین، بە هەمانشێوەش دیوانی چاودێری دارایی ئەوانیش چاودێری دەكەن، داوامانكردوە داواكاری گشتیش لە هەندێك لە لیژنەكاندا نوێنەریان هەبێت، هەفتەی داهاتوو لەگەڵیاندا كۆدەبینەوە بزانین چی دەڵێن.
مانگی داهاتوو سەردانی وەزارەتەكان دەكەین بزانین ئەو رێوشوێنانە چین گیراونەتەبەر بۆ جێبەجێكردنی یاساكە، نوسینگەمان لە هەولێر و سلێمانی و دهۆك هەیە و ئەگەر پێویستیش بكات تیم دەنێرین بۆ هەڵەبجە و ئیدارە سەربەخۆكان.

زەمەن: ئێوە ئاگادارن هەر قسەیەك دەكرێت دەچێتەوە بۆ لای موچە و موچەی نایاسایی، ئایا لە رێکخستنەوە و لابردنی موچەی نایاساییدا هیچ هەنگاوێک نراوە؟
د. ئەحمەد ئەنوەر: خۆت ئەزانی یاساكە زۆر روونە و بە جدی داوای داڕشتنەوەی هەیكەلی لیستی موچە و رێگری لە موچەی بندیوار و نایاسایی دەكات، حكومەت لە پرۆسەی بایۆمەتریدا بەتەمای هەنگاوی دووەمە، هەنگاوی یەكەم تەنیا ژماردن و تۆماركردن بوو، خۆشت دەزانی لەبەرئەوەی تۆماركردنەكە بە پەنجەمۆر و بەسمەی چاو دەبێت ئەوە رێگر نابێت لە بندیوار، چونكە زۆربەی هەرە زۆری بندیوارەكان مەوجودن كاتێك بایۆمەتری كراوە چوون بۆ تۆماركردن، بەڵام هەنگاوی دووەم ئەوەیە ئامادەبوون و لیستەكانی موچە بە ئەلیكترۆنی بكرێـت، تارادەیەكی باش ئەو ژمارە زۆرەی بندیواران كە قسەی لەسەر دەكرێت كەمبكرێتەوە، كەسیشمان نازانین چەندە.
یەكێك لە كارەكانی ئێمە لەناو فەرمانگەكان بەدواداچوون دەبێت بۆ بندیوار یاخود ئەوانەی لە بەغدا پێیاندەوترێت فەزایی.
حكومەتی پێویستی بە گێرانەوەی داهاتە و قەناعەتی هەموو لایەكیشیمان وایە ئیش لەسەر ئەو بابەتە بكەین، من ناڵێم بە تەواوەتی كێشەی موچە چارەسەر دەبێت بەڵام بە دڵنیاییەوە ئەو زەغتە زۆرەی موچەی فەرمانبەران كەمدەبێتەوە، تا بەتەواوەتی لێكۆڵینەوە نەكەین نەدەزانین ژمارەكە چەندە نەدەزانین ئەو داهاتە چەندە دەگەڕێتەوە.

زەمەن: لە مادەی پێنجدا ئاماژەبەوەکراوە خانەنشینی بە پلەی وەزیر و بریکاری وەزیر و راوێژکار یان هەر پلەیەکی تایبەت هەموو ئەوانەی لە ریزی پێشمەرگەدا بوون لە شاخ هەڵدەوەشێنرێتەوە چی كراوە و ژمارەكەیان چەندە؟
ئەحمەد ئەنوەر: ئەوەی لای ئێمەبوو 460 تا 490 كەسبوون، ئەو لیستە لە وەزارەتی داراییەوە بۆ ئێمە هاتبوو، قەناعەتمان وایە هەموو نیە، ئێستا معەوەمەكان یەكجار زۆربوون، ئەوانیش ئەو بەڕێزانەن كە پێشتر قایمقام یاخود مدیر ناحیە ‌و جێگری بەڕێوەبەرە گشتیەكان و بەڕێوەبەرەكانن، لە 2014 ەو 2015 دیراسەیەكمان كرد ئەو كاتە دەوری 100 كەسێك دەبوون، ئەو كاتە داوامان كرد ئەم كێشەیە چارەسەر بكرێت، یان ئەوەتا ئیشیان بدرێتێ‌ یاخود خانەنشین بكرێن، ئێستا ئەو ژمارە زۆر زیاترە چونكە لە حكومەتە خۆجێیەكانی سلێمانی و دهۆك ئاڵوگۆڕ بە پۆستەكان كراوە.

زەمەن: بەشێك لە پەرلەمانتاران دەڵێن یاسای چاكسازی و ئەم كابینەی نۆیەمە نەیتوانیوە یەك دینار بگەڕێنتەوە بۆ خەزێنەی گشتی، ئایا هەنگاوەکانی کابینەی نۆیەم هیچ کاریگەریان هەبووە بۆ بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی؟
ئەحمەد ئەنوەر: دوای بە دواداچون بە راپۆرت ئاشكرایدەكەین كە چی گەڕاوەتەوە خەزێنەی حكومەت، وەزارەتی دارایی دەزانێت چەندە گەڕاوەتەوە، ئەم یاسایە كاتێك نوسراو پەسەندكرا حكومەت كێشەی موچەی نەبوو، پەتای كۆرۆنا و دابەزینی نەوت رووینەدابوو، بەڵام بە دڵنیاییەوە ئەگەر بندیوارەكانی كۆنترۆڵ بكرێن پارەیەكی باش دەگەڕێتەوە.
لە سەرەتای ئەم كابینەیەوە پێشنیارمان كردووە یان لیژنەی باڵای بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی یاخود هاوشێوەی بەغدا ئەنجومەنێكی بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی دروستبكرێت، وابزانم لە رێككەوتنی لایەنەكانیش بۆ پێكهێنانی حكومەت شتێكی وا هەبوو، پێویستە پرۆسەی بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی جێگیر بكرێت، هەندێك بڕیاری باش دەرچون و وەزارەتەكانیش هەندێك هەنگاویان ناوە، بەڵام خاڵی بنەڕەتی ئەوەیە دەزگاكانی چاودێری دارایی بەهێز بكرێن، پێویستە حكومەت زیاتر بێتە پێشەوە.

زەمەن: قەبارەی گەندەڵی لە هەرێمی کوردستاندا چەندە وادیارە لەم كابینەیەشدا قەبارەكە زیاتر بووە؟
ئەحمەد ئەنوەر: زەحمەتە قەبارەكە بزانین، خۆت دەزانی زۆربەی تاوانەكانی گەندەڵی بە نهێنی دەكرێن و لێكەوتەكانی ئاشكران، كۆتایی ساڵ راپۆرتمان دەبێت، بەڵام هەمیشە وتومانە ئەوەی ئێمە حەجمی راستەقینەی گەندەڵی نیە.

 زەمەن: ئەگەر کەسێک لەسەر گەندەڵی سزادرا بێت دوایش بەردراوە؟
ئەحمەد ئەنوەر: بەڵێ‌ زۆر سزادراون، بەشێكی زۆری كەیسەكانی گەندەڵی لە لێبوردنەكانی 2007 و 2012دا داخراون، ئەوەی باشبوو لە لێبوردنە گشتیەكەی 2017 پەرلەمان گوێیان لێگرتین و كەیسەكانی گەندەڵیان هەڵاوێرد كرد، بەڵام لە دادگاكان مادەكانیان دەگۆڕی، یەكێك لە كێشەكانی ئێمە ئەوەیە دەسەڵاتی دادوەری وەكو پێویست نەهاتوەتە پێش بۆ بنەبڕكردنی گەندەڵی، داوامان كردووە بۆ ئەوەی كەیسەكان زوو یەكلابكرێنەوەو ئیشەكان باشتر بكرێن دادگایەكی تایبەت هەبێت، بەردەوام سزا هەیە بەڵام رەنگە وەكو پێویست نەبووە و هەندێكجاریش كەیس هەبووە سێ‌ ساڵ لە دادگا ماوەتەوە، كە وادەكات مەفهومی سزادانەكە بەتاڵ دەبێتەوە.

زەمەن: حکومەتێک بەو هەموو داهات و سەرچاوەوە نەتوانێت موچە بدات و داهاتی نەوتیش وەكو شتێكی نەبوو حسابی بۆ دەكرێت؟
ئەحمەد ئەنوەر: ئێمە ئاگاداری داهاتی نەوت نین، لەبەرئەوەی دەزگای دیوانی چاودێری هەیە كە بەرپرسە لە وردبینی و چاودێرییە لە داهات و خەرجی هەموو دەزگاكانی حكومەت، كێشەی نەوت ئەوەیە لە خولی پێشووی پەرلەماندا یاسای سندوقی داهاتە نەوتیەكان دەرچوو، كەچی تا ئێستا سندوقەكە دانەمەزراوە، دیوانی چاودێری دارایی دەتوانێت وردبینی تێدا بكات، ئەگەر ئەوە نەكات ئێمە ناتوانین بەدواداچون بۆ سكاڵاكان بكەین.
لە سندوقەكەش گرنگتر یاسای بودجەیە، ئەوەش شەش ساڵە لە هەرێمی كوردستان بودجە نیە، ئەگەر یاساكە هەبێت دەزانرێت حكومەت داهات و خەرجیەكانی چەندن، ئێمە بۆ خۆمان كێشەمان هەبووە كە بودجەیەكی سەربەخۆمان نەبووە تا بە باشی كارەكانمان بكەین، پێویستە ساڵی داهاتوو هەرێمی كوردستان پرۆژەیاسای بودجە هەبێت، یەكێك لە پێوەرەكانی رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی بوونی پرۆژە یاسای بودجەیە لە هەر وڵاتێكدا.

زەمەن: مانگی پێنج ده‌نگۆی ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ی بڕی شه‌ش ملیاریۆرۆ له‌هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی وڵات هەبوو، ئەو کات ئێوە بەدواداچونتان کرد، ئەو بابەتە گەیشت بەکوێ؟
ئەحمەد ئەنوەر: تائێستاش هەر خەریكین ئەنجامێكی وامان دەستنەكەوتووە، خۆی كێشەی ناردنە دەرەوەی پارە ئەوەیە لە رێی سیستەمی بانكییەوە ناكرێت هەموو كەسێك دەتوانێت لە رێی نوسینگەكانی حەواڵەوە چەندی بوێت پارە بنێرێتە دەرەوە، پەرلەمانتارێك ئەم بابەتەی وروژاند بەڵگەكانمان لێوەرگرتوو پەیوەندیمان بە كۆمپانیاكەوە كرد و ژمێرەیان بۆ هێناین، بەڵام هێشتا یەكلانەبوەتەوە رەنگە پێویستمان بە هاوكاری دەستەی دەستپاكی عێراقیش هەبێت، چونكە قسە لەسەر بانكێكی بەریتانی دەكرێت، ناتوانین راستەوخۆ مخاتەبەی ئەو بانكە بكەین، بەڵێنمانداوە بە یەكلابونەوە و یەكلانەبونەوەی هەموو شتەكان ئاشكرا دەكەین.

زەمەن: ئێوە لە ٢٠١٣ەوە لەو پۆستەدان، ئاسودەن بەوەی کە ئەنجامتانداوە؟
ئەحمەد ئەنوەر: بەو خوایە هیچ ئیشێك بەبێ‌ كەموكوڕی و هەڵە نیە، سەرەڕای ئەوەی كارەكە تازە بوو فەرمانبەری شارەزا و پێویست نەبوو، پێمانوایە هەوڵمانداوە لانی كەمی ئیشەكان بكەین و چەند هەنگاوێك بچینە پێش، ئینجا دژایەتی گەندەڵی كارێكی وا ئاسان نیە، حەجمی گەندەڵی زۆر گەورەترە لە حەجمی دەزگایەكی تازە دروستبوو.

زەمەن: ئێوە بەردەوام دەبن لەو پۆستەدا یاخود نا؟
ئەحمەد ئەنوەر: ئەوە لە دەستی پەرلەمانی كوردستانە، لەم وەرزە ئەو بابەتە یەكلابكەنەوە چونكە ئەوە بابەتێكی یاساییەو پێویستە ئێمە و دیوانی چاودێری و كۆمسیۆنی هەڵبژاردن یەكلابكرێتەوە، من تائێستا مانەوەو نەمانەوە لەگەڵ خۆم تاوتوێ نەكردووە.

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن

Advertisement