ڕکابەری پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانیی کوردستان بەرەو کوێ دەبات؟
9/7/2026 1:15:00 PM
د. سامان شاڵی
پارتی دیموکراتی کوردستان، بە 80 ساڵ خەبات و یەکێتی نیشتمانیی کوردستان، بە 50 ساڵ خەبات، جارجار شەڕی یەکتریان کرد و لە کاتەکانی تریشدا بوونە هاوپەیمان. کاتێک شەڕ دەکەن هەمووان دۆڕاون، بەڵام کاتێک هاوپەیمان بن، هەرێمی کوردستان بەهێزتر دەبێت و دەستکەوتی زۆر بەدەست دەهێنرا. تا زیاتر ئەم ناکۆکییەی نێوانیان درێژە بکێشێت، حکومەتی فیدراڵی زیاتر کۆنترۆڵی کاروباری هەرێمی کوردستان بەدەست دەهێنێت.
ئێمە شاهیدی رێککەوتنی پارتی و یەکێتی بووین کە سەرەتا ڕێککەوتنی دابەشکردنی دەسەڵات بوو کە هیچ لایەنێک بە تەواوی بەسەر ئەوی تردا زاڵ نەبوو، گەشەی کرد بۆ ڕێککەوتنی ستراتیژی ساڵی 2006. هەرچەندە ئەم ڕێککەوتنە ئیدارەی جیاجیای هێنایە ژێر دەسەڵاتی حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە، بەڵام دامەزراوەکانی بەتەواوی سیاسی نەکرد. توێژینەوەکان دەریدەخەن کە ڕێگری لە ململانێی چەکداری کرد بەڵام شکستی هێنا لە دامەزراندنی دامەزراوەیەکی یەکگرتوو وسەقامگیر.
توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ڕێگری لە شەڕی چەکداری کردووە بەڵام نەیتوانیوە دامەزراوەی یەکگرتوو و سەقامگیری ڕاستەقینە دابمەزرێنێت. ڕکابەریی پارتی و یەکێتی لە ئێستادا هەرێمی کوردستان لە دابەشبوون نزیکتر دەکاتەوە نەک لە خۆشگوزەرانی. بەڵام خودی ڕکابەرییەکە لە بنەڕەتدا خراپ نییە؛ کێبڕکێی بنیاتنەر دەتوانێت خۆشگوزەرانی بەرهەم بهێنێت کاتێک لەناو دامەزراوە بەهێزەکاندا کاردەکات. کێشەکە لەوەدایە کە لە هەرێمی کوردستان زۆرجار کێبڕکێ دەبێتە ئیفلیجی دامەزراوەیی و کۆنترۆڵی حزبی.
بۆچی ئەم دابەشبوونە زیان بە خۆشگوزەرانی دەگەیەنێت
1.چەقبەستوویی سیاسی خەریکە دەبێتە کێشەیەکی ئابووری
هەڵبژاردنی هەرێمی ساڵی 2024 فرەیی پارتی 39 کورسی و 23 کورسی بۆ یەکێتی بەرهەمهێنا، بەڵام لایەنەکان بۆ پێکهێنانی حکومەتی نوێ خەباتیان کردهوە. لە ساڵی 2026ەوە، ئەو بنبەستە درێژخایەنە توانای هەرێمی بۆ بڕیاردانی ئابووری و سیاسی یەکگرتوو لاواز کردووە. بەتایبەتی دوای ڕێککەوتنی تەمووزی 2026 لەگەڵ جوڵانهوهی نەوەی نوێ کە خاوەنی 15 کورسییە، لەم ڕووەوە گرنگە. یەکێتی و نەوەی نوێ پێکەوە 38 کورسییان هەیە، لەکاتێکدا پارتی 39 کورسییان هەیە.
بەڵام پارتی ئەم هاوپەیمانییە وەک بنەمایەک بۆ دابەشکردنی دەسەڵات ناناسێت، بەڵکو دەرەنجامەکانی هەڵبژاردن بە بنەمای دانوستان دەزانێت.
2. ڕکابەرییەکە حکومەتی هەرێم وەک دامەزراوەیەک لاواز دەکات
لێکۆڵینەوەکان لەسەر ڕێککەوتنی ستراتیژیی پارتی و یەکێتی لە ساڵی 2006دا دەرکەوت کە هەرچەندە یارمەتیدەر بوو بۆ ڕێگریکردن لە گەڕانەوە بۆ شەڕی ناوخۆ و بەشێوەیەکی ڕەسمی ئیدارەکانی یەکخست، بەڵام بەشێوەیەکی گونجاو حوکمڕانی بەدامەزراوەیی نەکرد؛ بەرژەوەندییە حزبییەکان بە قووڵی لە سیستەمی حوکمڕانیدا چەسپاو بوون. بەداخەوە، ئەم ڕێککەوتنە هەڵوەشایەوە. دەتوانرێت ئاماژە بەم ڕێککەوتنە بکرێت و نوێ بکرێتەوە و کەموکوڕییەکانی چارەسەر بکرێت.
3. سەرچاوە ئابوورییەکان دەبنە ئامرازی کێبڕکێی سیاسی
نەوت، غاز، گومرگ، مووچەی کەرتی گشتی، خەرجی حکومەت تەنیا پرسیاری ئابووری نین لە کاتێکدا هەولێر و سلێمانی بەستنەوە بە بنکەی دەسەڵاتی سیاسی جیاوازەوە. ئەوەش وا دەکات پەرەپێدانی ستراتیژییەکی ئابووری یەکگرتوو قورستر بێت. لێکۆڵینەوەکانی ئەم دواییە بە تایبەتی دەسەڵاتی پارچەپارچە و کێبڕکێی پارتی و یەکێتی وەک بەربەست لەبەردەم حوکمڕانی کاریگەرانەی نەوت و گازی سروشتی دەستنیشان دەکەن.
4. دابەشبوون هێزی موزایەدەی لەگەڵ بەغداش کەم دەکاتەوە
ناکۆکییە ناوخۆییەکان دەرفەتێکی بۆ حکومەتی فیدراڵی عێراق ڕەخساندووە بۆ ئەوەی ڕۆڵی خۆی لە بوارەکانی وەک نەوت، گومرگ، ناکۆکی دەستووری، مووچە، بودجە، پێشمەرگە و ڕێکخستنی ئەمنی زیاد بکات. لە هەڵسەنگاندنی پەرلەمانی بەریتانیا بۆ ساڵی 2026 ئاماژە بەوە دەکات کە چەقبەستوویی ناوخۆیی پێشتر توانیویەتی حکومەتی فیدراڵی عێراق کاریگەری خۆی لەسەر ئەو بابەتە زیاد بکات کە پەیوەندییان بە هەرێمەوە هەیە. بە واتایەکی تر، تا ناوەندی سیاسی کورد لاوازتر بێت، کاریگەری حکومەتی فیدراڵی زیاتر دەبێت.
ڕکابەریی پارتی دیموکراتی کوردستان – یەکێتی نیشتمانیی کوردستان ← لاوازبوونی دامودەزگاکانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان ← زیاتر پشتبەستن بە بەغدا ← بەهێزتربوونی کێبڕکێی حزبی بۆ هاوپەیمانی دەرەکی ← لاوازبوونی دەسەڵاتی موزایەدەی بەکۆمەڵی کورد ← پارچەپارچەبوونی زیاتری دامەزراوەیی.
بەڵام لایەنێکی تریش هەیە
کێبڕکێی پارتی و یەکێتی ئەگەر ببێتە کێبڕکێی دیموکراسی ڕاستەقینە، دەتوانێت بەشداری لە خۆشگوزەرانیدا بکات.
بیرکردنەوە:
پارتی کێبڕکێ لەگەڵ یەکێتی دەکات ← یەکێتی کێبڕکێ لەگەڵ پارتی دەکات ← هەردووکیان کێبڕکێ دەکەن بۆ دابینکردنی خزمەتگوزاری باشتر، هەلی کار، ژێرخانی، وە وەبەرهێنان ← دەنگدەر پاداشتی ئەدای کارکردن دەدەنەوە. کە دەتوانێت بەرهەمدار بێت.
بەڵام هێشتا ناوی نابەم به “دابەشبوون”
هێشتا هێزێکی بەهێز هەن کە ناوچهکە بەیەکەوە دەبەستنەوە:
• پێگەی دەستووری هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی عێراقدا؛
•شوناسی نەتەوەیی هاوبەشی کورد؛
• وابەستەیی ئابووری بەیەکەوە؛
• دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە حکومەتی هەرێم وەک یەک قەوارە؛
• پێویستی دانوستان لەگەڵ بەغدا بەکۆمەڵ؛
• وە گرنگترین، یادەوەری جەنگی ناوخۆیی کارەساتباری ساڵانی نەوەدەکان.
کەواتە مەترسی ئەگەری گەڕانەوەی دەستبەجێ نییە بۆ دوو ئیدارەی کوردی بە شێوەیەکی فەرمی لەیەکتر جیابووەتەوە.
کێشەکە کاتێکە کە دەبێتە:
پارتی دامودەزگاکانی پارتی دەپارێزێت ← یەکێتی دامەزراوەکانی یەکێتی دەپارێزێت ← ڕێگری لە پێکهێنانی پەرلەمان دەکات ← ڕێگری لە پێکهێنانی حکومەت دەکات ← سەرچاوەکان بە سیاسی دەبن ← دامەزراوەکان لاواز دەبن ← هاوڵاتی متمانە لەدەست دەدەن.
ئەوە کێبڕکێی بەرهەمدار نییە؛ ئەوە کێبڕکێیەکی وێرانکەرە.
پرسی قووڵتر؛ بۆیە هەرێمی کوردستان لەبەردەم هەڵبژاردندایە لە نێوان دوو مۆدێلدا:
تۆماری مێژوویی لێرەدا گرنگە. ململانێی ساڵانی 1994-1998 دوو ئیدارەی جیاوازی کاریگەرانەی بەرهەمهێنا و تەنانەت دوای یەکگرتنەوەی فەرمی، پێکهاتە ئەمنییەکانی پەیوەست بە حزبەکانەوە وەک کێشەیەکی بەردەوام مانەوە.
لە کۆتاییدا
ڕکابەریی پارتی و یەکێتی لە بنەڕەتدا هەڕەشە نییە بۆ سەر خۆشگوزەرانی. ڕکابەریی بەڕێوەنەبردن.
هەرێمی کوردستان پێویستی بە گواستنەوە هەیە لە:
“کێ کۆنترۆڵی کوردستان دەکات؟” بۆ “کێ دەتوانێت باشتر حوکمڕانی کوردستان بکات؟”
ئەوەش پێویستی بەوەیە پارتی و یەکێتی لەناو دامەزراوە هاوبەشەکاندا کێبڕکێ بکەن، نەک کێبڕکێ لەسەر خودی دامەزراوەکان بکەن.
لە ئێستادا ڕکابەریی پارتی و یەکێتی زیاتر پاڵ بە هەرێمی کوردستانەوە دەنێت بەرەو دابەشبوونی سیاسی و دامەزراوەیی نەک بەرەو ئاوەدانی بنکە فراوان؛ بەڵام ئەگەر ئەو ڕکابەرییە بگۆڕدرێت بۆ کێبڕکێی دیموکراسی و دامەزراوەیی، دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی خۆشگوزەرانی نەک هۆکاری پارچەبوون.
کەواتە مەسەلەی ڕاستەقینە پارتی بەرامبەر یەکێتی نییە- سەروەری حزبی بەرامبەر بە سەروەری دەوڵەتە.