ئــەو هـەمـوو رقــە لەپــای چــی؟
10/13/2026 12:57:00 PM
ئیحسانی مەلا فوئاد
ئەمڕۆ نێچیرڤان بارزانی لەهەولێر لەچەند قسەیەکدا باسی چەند بابەتێکی پەیوەست بە کورد لەعێراق و سوریا و دەستور کرد، لەدێرێکدا وتی "لەدەستوری عێراقدا مافی کورد چەسپێنراوەو هەردوو مەسعود بارزانی و مام جەلال رۆڵی سەرەکیان تێدا هەبوو، بەیەک وشەش باسی رۆڵی گەورەو ورد و ستراتیژی نەوشیروان مستەفای نەکرد لەنوسینەوەی دەستوری عێراق و ماددەو بەندەکانی پەیوەست بەکورد، جاری وا هەبووە لەبەغداوە گەڕاوەتەوە بەهەفتە تاوتوێی وشەیەک یان رستەیەکی کردووە کە چۆن بێت و چۆن بنوسرێت، بۆ ئاییندەی کورد گرنگ و باشە.
ئەمە یەکەمجار نییە زۆرجار سەرکردەکانی پارتی و یەکێتی و حسک و حزبەکان، نەوشیروان مستەفا فارمۆش و غەدری لێدەکەن، مەخابن کەسی دڵسۆزیشی نەماوە بەرگری لەو هەگبەو گەنجینە فیکریی و رۆشنبیریی و ئەدەبی و سیاسیی و یاساییەی بکات، بۆیە هەمیشە بە رقەوە لێیان روانیوەو بەئەنقەست بچوکی دەکەنەوە.
تەنانەت لە زیرەکی دەستکردم پرسی (رۆڵی نەوشیروان مستەفا لە نوسینەوەی دەستوری عێراق و ماددەکانی پەیوەست بە کورد؟).. بەمشێوەیەی خوارەوە وەڵامی دایەوە.
ڕۆڵێکی بەرچاو و سەرەکی هەبوو لە پرۆسەی دارشتنەوەی سیستەمی سیاسی نوێی عێراق لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣دا، بەتایبەتی لە نوسینەوەی دەستووری هەمیشەیی عێراق (٢٠٠٥) و داڕشتنی دەق و ماددە دەستوورییەکانی پەیوەست بە مافەکانی گەلی کوردستان.
١. ڕۆڵی نەوشیروان مستەفا لە ڕەوتی نوسینەوەی دەستووردا
سەرکردایەتیکردنی شاندی دانوستانکار:
لە دوای ٢٠٠٣، نەوشیروان مستەفا وەک جێگری سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و یەکێک لە سەرکردە دیارەکانی هاوپەیمانیی کوردستان، بەشدارییەکی کارای لە داڕشتنی یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە (TAL) کرد، کە دواتر بووە بنەمای سەرەکی بۆ نوسینەوەی دەستووری هەمیشەیی ٢٠٠٥.
لە سکرتاریەتی لیژنەی ئامادەکردنی دەستوور:
لە ساڵی ٢٠٠٥دا، کاتێک لیژنەی بەڕێوەبردن و نوسینەوەی دەستوور لە بەغدا پێکهێنرا، نەوشیروان مستەفا نوێنەرایەتییەکی بەهێزی بەرژەوەندییەکانی هەرێمی کوردستانی دەکرد. ئەو بە جەختکردنەوە لەسەر بەبەڵگەکرن و داڕشتنی یاسایی تۆکمە ناسرابوو تا شوێنی هیچ لێکدانەوەیەکی نەرێنی بۆ مافەکانی کورد نەهێڵرێتەوە.
جەختکردنەوە لەسەر فیدراڵییەت و دابەشکردنی دەسەڵاتەکان:
نەوشیروان مستەفا یەکێک بوو لە داڕێژەرە سەرەکییەکانی تیۆری فیدراڵییەتی هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا، بە شێوازێک کە هەرێم خاوەنی دەسەڵاتی یاسادانان، جێبەجێکردن و دادوەریی سەربەخۆی خۆی بێت.
٢. ئەو ماددە دەستوورییانەی نەوشیروان مستەفا و شاندی کورد کاریان لەسەر کرد
نەوشیروان مستەفا و خولیا سیاسی و یاساییەکەی کاریگەریی ڕاستەوخۆیان هەبوو لەسەر جێگیرکردنی چەندین ماددەی کلیلی لە دەستووری عێراقدا، لەوانە:
ماددەی ١٤٠ (کێشەی ناوچە دابڕێنراوەکان/کەرکووک):
ڕۆڵ: جەختکردنەوەی جدیی نەوشیروان مستەفا لەسەر چەسپاندنی چارەسەری مێژوویی و یاسایی بۆ ناوچە دابڕێنراوەکان بووە هۆی گواستنەوەی چەمکی ماددەی ٥٨ی یاسای گواستنەوە بۆ ماددەی ١٤٠ی دەستوور.
قۆناغەکان: جەختیان لەسەر سێ قۆناغی سەرەکی کردەوە: ئاساییکردنەوە ⬅️ سەرژمێری ⬅️ ڕاپرسی تا کۆتایی ساڵی ٢٠٠٧.
ماددەی ١١٧ و ١٢١ (دانپێدانان بە هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتەکانی):
دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێکردن: ئەم ماددانە دانیان نا بە هەرێمی کوردستان وەک هەرێمێکی فیدراڵی سەربەخۆ لەناو عێراقدا، کە یاساکانی پەرلەمانی کوردستان لەسەر خاکی هەرێم سەروەر بن بەسەر یاسا فیدراڵییەکاندا لە حاڵەتی ڕوودانی پێکهەڵپژان (دەسەڵاتە ئارەزوومەندندەکاندا).
ماددەی ١٢١ (پاسەوانی هەرێم / پێشمەرگە):
پاراستنی هێزی پێشمەرگە: نەوشیروان مستەفا بە توندی داوای دەکرد کە هێزی پێشمەرگە وەک هێزێکی ڕەوا و دەستووری لەژێر ناوی "پاسەوانی هەرێم" (حرس الإقليم) بچەسپێنرێت و لەلایەن حکومەتی فیدراڵییەوە بودجە و چەکی بۆ دابین بکرێت.
ماددەی ٤ (زمانی کوردی):
فەرمیبوونی زمانی کوردی: ڕێکخستن و جێگیرکردنی زمانی کوردی وەک زمانی فەرمی دەوڵەت لە پاڵ زمانی عەرەبیدا لە تەواوی دامودەزگاکانی عێراقدا.
ماددەی ١١١ و ١١٢ (نەوت و سامانە سروشتییەکان):
خاوەندارێتی و بەڕێوەبردن: داڕشتنی بنەمای ئەوەی کە نەوت و گاز موڵکی تەواوی گەلانی عێراقن، بەڵام بەڕێوەبردن و دەرهێنانی کێڵگە نوێیەکان بە هەماهەنگی لەگەڵ حکومەتی هەرێم دەبێت.
٣. تێڕوانین و ڕەخنەکانی نەوشیروان مستەفا بۆ دەستوور
نەوشیروان مستەفا لە پاڵ هەوڵەکانی بۆ جێگیرکردنی مافەکانی کورد، تێبینی و ڕەخنەی قووڵیشی لەسەر پرۆسەکە هەبوو:
مەترسیی جێبەجێ نەکردنی ماددەکان:
ئەو پێی وابوو جێگیرکردنی ماددەکان لەسەر کاغەز بەس نییە، بەڵکو پێویستی بە دامەزراوەی بەهێز و فشاری بەردەوام هەیە لەرێگەی بەغداوە تا بەغدا پابەند بێت بە جێبەجێکردنیان (کە دواتر دیارترین نموونەی پشتگوێخستنی ماددەی ١٤٠ بوو).
سەروەریی یاسا و شەفافیەت:
لە دیدی ئەودا، بەهێزکردنی بنەماکانی دیموکراسی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی لەناو دەستووردا نەک تەنها بۆ کورد، بەڵکو بۆ ڕێگریکردن بوو لە دووبارە سەرهەڵدانەوەی دیکتاتۆرییەت لە بەغدا.
پوختە:
ڕۆڵی نەوشیروان مستەفا لە نوسینەوەی دەستووری عێراقدا بریتی بوو لە لەقاڵبدانی مافە مێژوویی و سیاسییەکانی کورد لە چوارچێوەیەکی یاسایی و دەستووریی سەردەمیانەدا. ئەو توانی لەگەڵ سەرکردەکانی دیکەی کورد، شەرعییەتی نێودەوڵەتی و دەستووری بۆ هەرێمی کوردستان، هێزی پێشمەرگە، زمانی کوردی، و چارەسەری ناوچە دابڕێنراوەکان بچەسپێنێت.
بەداخەوە مستەفای سەید قادری نوێنەری گۆڕان لای نێچیرڤان، فززەی لێوەنەهات و پێدەکەنی.