دوو دیدگای فیکری
4/20/2026 1:42:00 PM
ئەحمەد هەورامی
دوو دیدگای فیکری، عەبدوڵا ئۆجەلان بۆ (کۆمەڵگای
دیموکراتیک ) و یۆرگن ها بەرماس بۆ ((پێکەوە ژیان)) هەریەکێک لە دیدگاکان شیکار و
چارە سەرێک پێشنیار دەکات.
عەبدوڵا ئۆجەلان: (ناسراو بە ئاپۆ) لە ٤ی/نیسانی
/١٩٤٩ لە گوندی (ئامار)ی سەر بە پارێزگای (ئورفە) لە باکوری کوردستان لە دایک بووە،
دوای دروست کردنی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) لە ساڵی (١٩٨٤) ئۆجەلان دوای
(١٥) ساڵ لە شوباتی (١٩٩٩) لە پرۆسەیەکی هەواڵگری نێودەوڵەتیدا لە (نایرۆبی) لە (کینیا)
دەستگیر کراو ڕادەستی تورکیا کرایەوە، لەوکاتەوە تا ئێستا لە دوورگەیی ئیمڕالی لە
تورکیا لە زیندانی تاکە کەسیدایە.
ئەمڕۆ کورد کە لە چەندین لاوە گەمارۆ دراوە، لە
لایەک داگیرکاری و لەلایەکی ترەوە بە داب ونەریتی خێڵەکی بە کۆیلایەتی و لە گۆشەیەکی
ترەوە بە نیولیبرالیزم.
ئۆجەلان بۆ دەست نیشان کردنی دیدگای فیکری چارەسەرێک
دەست نیشان دەکات بۆ گەلی کورد:
یەکەم/ زیندووکردنەوەی شوناسی کورد، لە کاتێکدا
دەوڵەتی تورکیا دەیوت کورد بوونی نیە، ئەو کوردایەتی کردە ناسنامەیەکی جیهانی.
دووە/ شۆڕشی ژنان، ئۆجەلان فەلسەفەی (ژنولۆژی)
زانستی ژنی داهێنا، ئێستا ژنانی کورد لە ڕیزی پێشەوەی جەنگ و سیاسەتدان.
سێ یەم/ کۆنفیدڕاڵی دیموکراتی ، گۆڕینی ئامانجی
کورد لە ((دەوڵەتی نەتەوە)) (( بۆ سستمێکی کۆمەڵایەتی کە تێیدا کورد و گەلانی تر
بتوانن پێکەوە بژین بە بێ گۆڕینی سنورەکان.
چوارەم/ نێودەوڵەتیکردنی دۆزی کورد، ئەم
ناساندنە وای کرد کورد تەنها وەک قوربانی نەبینرێت، بەڵکو وەک هێزێکی خاوەن پرۆژە
بۆ دیموکراسی لە جیهاندا بناسرێت.
ئۆجەلان لە دروست کردنی دەوڵەتەوە بۆ کۆنفیدرالیزمی
دیموکراتیک و پاشان بۆ ئینیتگراسیۆن پێشنیازی کردوە ، ( ئەم تیۆرییە لە ئەنجامی گۆڕانکاری
فیکری ئۆجەلان لە زیندانی ئیمڕاڵی گەڵاڵەبوو ) چەمکی ئینتیگراسۆن یان( تێکەڵبوون)
بەواتای توانەوە لەناو دەوڵەت نایەت ، بەڵکو بە واتای دۆزینەوە فۆرمە لەیەکە بۆ ئەوەی
سیستمی کۆنفیدرالیزمی دیمکراتیک و سیستمی دەوڵەت پێکەوە بژین ،بە بێ یەکتری لەناوببەن:
ئەم سیستمە لە سەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی وەستاوە
(( دیموکراتی ڕاستەوخۆ ، ئازادی ژن ، تیکۆلوژی پاراستنی ژینگە)).
ئۆجەلان دەڵێت: بەشداری لە کۆماردا دەبێت لەسەر
بنەمای ئازاد، ڕادەبڕین ، مافی ڕێکخستن، ئازادی ژنان بێت، ئەم مافانە تەنها بۆ
کورد نین، بەڵکو بۆ تەواوی کۆمەڵگایە، چارەسەری دەتوانێت بە مۆدێلێکی یەکگرتنی دیموکراسی
کۆمەڵ بێت، ئەمەش پێویستی بە دیموکراتی گشتگیرو بە کۆمەڵێ پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان
هەیە.
دیدگای ئێمە بۆ سەردەمی نوێ ، نەتەوەی دیموکراتیک
، ئیکۆ-ئیکۆنۆمی و سەرلەنوێ دامەزراندنی کۆمەڵگەیە، لەسەر بنەمای هەرەوەرزی، ئەو بەرپرسیاریتیەی
لەپێشمانە ئەمەیە.
پێشخستنی بونیادێکی فەلسەفی رەهەندی ئایدۆلۆژییەکانی
بەوردەکارییەوە دانانی چوارچێوەی چەمک و دەستەواژەکانی و دانانی لەناوجەستەی کۆمەڵگادا.
لەبەردەمی خەباتماندا هەموو ئەو بابەتانە دەگرینە
دەست، بەوواتایە کە ئێمە هەم لە بواری بەرنامە ڕێژی هەم لە بواری تاکتیک و ستراتیژدا
هەوڵبدەین چوارچێوەیەکی نوێ دەستنیشان بکەین ((لای ئۆجەلان ڕۆشنبیر دەبێ وێرای
چالاکی فکری ، بایەخ بە چالاکی کۆمەڵایەتی بدات، دەرک بە پێوەندی نێوان تیۆری و
پراکتیک و فیکری واقع بکات))
کۆمەڵگای دیوکراتیک بەرنامەی سیاسی ئەم قۆناغەیە
، دامەزراندنی دەوڵەت ناگاتە ئامانجی خۆی ، سیاسەتی کۆمەڵگای دیموکراتیک ، سیاسەتی
دیموکراتیکە، لەوشوێنەی (سیاسەتی دیموکراتیک) جێگیر دەبێت چەک دانانی خۆی لەدەست دەدات
، هەروەها ڕاگەیاندنێکی ئاشکرا بۆ هەڵبژاردن ڕێگەی سیاسی و تەواوکەری بنەماکانی ئێمەیە.
ئیرادەو پراکتیکی یەک لایەنە بەشێوەیەکی قۆناغی
ڕاپەرینی ئەرێنیمان تێپەڕاند ، پرۆسەی ڕابردوو لێهاتوویی هێزی ئێمەی بۆ دانوستان
دووپات کردەوە، دەتوانین ڕێگە بۆ وەچەرخان لەسیاسەتی توندوتیژی و پارچەپارچەکردنەوە
بەرەو سیاسەتی دیموکراتی و یەکگرتن (ئینتیگراسیۆن) بکەینەوە بانگەوازی کۆنفرانس و
کۆنگرەمان بۆ ئەم مەبەستە بوو.
بانگەوازەكەمان لە (٢٧) ی شوباتدا هەوڵێكە بۆ زیندووكردنەوەی
ئەو ڕۆحی یەكێتییە ،داواكارییەكە بۆ كۆمارێكی دیموكراتیک ،ئێمە ئەو كۆسپانەی بەردەم
یەكێتی لادەبەین كە لە دوو سەد ساڵی ڕابردوودا دەویسترا ئەم یەكێتیە پشێوێنرێت . ئێمە
مەرجەكانی یاسای یەكێتی جێبەجێ دەكەین و دەمانەوێت گفتوگۆ بكەین لەسەر ئەوەی چۆن
بگەینە لاییەك ژیانی پێكەوەیی بونیاد بنێین .
ئێستا دەبێت ڕێگە بۆ سەردەم و ستراتیژێكی نوێی
سیاسەت بكرێتەوە . ئامانجمان ئەوەیە سەردەمی سیاسەتی توند و تیژی كۆتایی بهێنین و
پڕۆسەیەك لەسەر بنەمای كۆمەڵگەی دیموكراتیك و سەروەری یاسا بكەینەوە .
كۆمەڵگای دیموكراتیك و پێكهێنانی دیموكراتیك و یەكگرتن
بنەمایەكی هۆشیاری قۆناغی ئەرێنین.
ئۆجەلان .ڕەخنەیەكی توند لە مۆدێلی دەوڵەت دەگرێت
و پێیوایە دەوڵەت بووەتە هۆی شەڕەنەتەوە پەرستی و چەوسانەوە ،ئۆجەلان دەڵێت ناكرێت
و نابێت دەسەڵات . دەسەڵاتێكی ناوەندی و لەوێشەوە سیستمی یەك ئاڵا و یەك زمان و یەك
نەتەوە بەزۆردا سەپێنێت ،بۆ سنور گەلێك كە تێیدا چەندان گەل و نەتەوە و ئایین و كەلتوری
جیاواز بن.
ئۆجەلان پێشی وایە كێشەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
لە شەڕی (نەتەوەیی و ئایینی) بە دروست بوونی دەوڵەتی نوێ چارەسەر نابن ،چونكە دەوڵەت
خۆی سەرچاوەی كێشەیە بەكورتی ((كۆنفیدرالیزمی دیموكراتیك)) هەوڵێكە بۆ گەڕاندنەوەی
دەسەڵات بۆ ناو دەستی خەڵك و دووركەوتنەوە لە ململانێی خوێناوی لەسەر دەسەڵاتی دەوڵەت .
لەبارەی قۆناغی داهاتووی كاركردن ،ئۆجەلان
ئاماژە بەوە دەكات ،دیدگای ئێمە بۆ سەردەمی نوێ نەتەوەی دیموكراتیك ،ئیكۆر ئیكۆلۆمی
و سەرلەنوێ دامەزراندنی كۆمەڵگەیەك لەسەر بنەمای هەرەوەزی ،جەختیش دەكاتەوە كە ((كۆمەڵگای
دیموكراتیك )) بەرنامەی سیاسی ئەم قۆناغەیە ،دامەزراندنی دەوڵەت ناگاتە ئامانجی خۆی....
یۆرگن هابەرماس : ( ١٩٢٩-٢٠٢٦) وەک دواین نوێنەری
گەورەی قوتابخانەی فرانکفۆرد و یەكێك لە كاریگەرترین فەیلەسوفەكانی سەدەی بیستەم و
بیستو یەك یەكەم . كە مرۆڤایەتی لەناو تاریكترین جەنگی خۆیدا دەژی .كۆچی ئەو لە
(١٤ی ئازاری ٢٠٢٦ ز) تەنها كۆچی كەسێك نەبوو ،بەڵكو خامۆش بوونی ئەو دەنگە بوو كە
بۆ ماوەیەكی پتر لە حەوت دەییە . وتووێژ (دیالۆگ) وەك تاكە ڕێگەی بەخشین بە ژیان و
دەسەڵات دەبینی ،ئەو ئەندازیاری ئەو كەشە هزرییە بوو كە تێیدا مرۆڤەكان دەبوو لە ڕێگەی
قسەوە (ئاخاوتن) كێشەكانیان چارەسەر بكەن ، نەك لە ڕێگەی ئاگر و ئاسن .
هابەرماس بڕوای وابوو مرۆڤ دەتوانێت لە ڕێگەی
زمانەوە ئاشتیەكی هەمیشەیی بونیاد بنێت .
یەكێك لە گەورەترین بەشدارییەكانی هابەرماس كە
بووە بنەمایەكی زانستی بۆ پێگەیشتن لە كۆمەڵگە ، چەمكی (كایەی گشتی) بوو . ئەو مێژووی
سەرهەڵدانی ئەم كایەی لە ئەوروپادا بۆ ناو كۆمەڵ وسەكۆكانی گفتوگۆ گەڕاندەوە . كە
تێیداهاوڵاتیان لەسەر بنەمای باشترین بەڵگە گفتوگۆیان دەكرد . ئەم كایە گشتی یە لای
هابەرماس وەك سیستەمێكی بەرگری كاری دەكرد كە ڕێگەی نەدەدا دەوڵەت و سەرمایەداری هەموو
كون و كەلەبەرێكی ژیانی مرۆڤ داگیر بكەن . كە دیوت ئەگەر كایەی گشتی بمرێت ، دیموكراسی
ومرۆڤی بوون دەمرێت . ئێستا دەبینین چۆن دەنگی چەك كایەی گشتی خنكاندوە.
لە تیۆری (بكەری پەیوەند خواز) دا . هابەر ماس
زمان لە ئامڕازێكی سادەی گواستنەوەی زانیارییەوە دەگۆڕێت بۆ بناغەی ((پێكەوە ژیان))
ئەمە بەو مانایە كەلە ناو جەوهەری زماندا ئاشتی و لێكحاڵیبوون شاراوەتەوە . هابەرماس
جەخت لەوە دەكاتەوە ،كە شەڕو توند و تیژی ئەو كاتە سەرهەڵدەدەن كە پەیوەندی و
گفتوگۆیەك دەخرێن ،لەم ساتەدا كە جیهان لە ئاگری جەنگ دایە .هابەرماس وەك دەنگێكی
ئارام كەرەوە دەیگووت پێویستە ((گفتوگۆ بكەین)) بۆ ئەو وگوێگرتن لەویتر . بەشێكی
دانەبڕاوە لە ئاخاوتنی عەقلانی .
مرۆڤ لای هابەرماس كاتێك دەبێتە مرۆڤێكی كامڵ كە
بتوانێت لە ڕێگەی زمانەوە پردێك بۆ لای ئەویتر دروست بكات و لە بری سەپاندنی ڕای خۆی
هەوڵی گەیشتن بە (( تێگەیشتنی هاوبەش ))بدات.
یەكێكی تر لە خاڵە هەرە قووڵەكانی هزری هابەر
ماس ،جیاكردنەوەی نێوان ((جیهانی ژیان))
سیستەمە، ئەو پێی وایە ژیانی مرۆڤ لەلایەن دووهێزی
گەورەوە هەڕەشەی لێدەکرێت: دەسەڵاتی سیاسی (بیرۆکراس) و هێزی پارە (بازاڕ).
هابەرماس باس لە مەترسی (داگیرکردنی ژینجیهان)
لەلایەن سیستەمەوە دەکات ، کاتێک پەیوەندییە مرۆییەکانمان، هاوڕێیەتیەکانمان و
گفتوگۆکانمان دەبنە قوربانی بەرژەوەندی دارای یان فەرمانی سیاسی و سەربازی ، ئەوا
مرۆڤایەتی ئێمە لە مەترسیدایە ، تا ئەو کاتەی تێگەیشتنی سیاسی لە وڵاتدا لەکۆن و
زنجیری ئایدیۆلوژییانە ڕزگاری نەبێت هیچ ئومێدێکی ڕاستەقینە بۆ پێکەوە ژیانی ئاشتییانە
نابینرێت ، هەڕەشەی لەناوچوون لەسەر کۆی پێکهاتە جیاوازەکان وەک خۆی دەمێنێتەوە.
هابەرماس بەرگری لە پڕۆژەی (ڕۆشنگەری)کرد ، پێیوابوو
، کە مۆدێرنە (پرۆژەیەکی تەواونەکراو) ، واتە کێشەکە لە خودی عەقڵ و ئازادیدانییە
، بەڵکو لەوەدایە کەئێمە هێشتا بە تەواوی نەگەیشتونەتە ئەو قۆناغە کە عەقڵ تێدا سەروەربێت
، کاتێک عەقڵ لەناوقاڵبێکی دیاریکراودا دەوەستێت ، چیتر توانای تێگەیشتنی بۆ فرەیی
نامێنێت و پەنا بۆ تەندوتیژی دەبات بۆ سەپاندنی تێڕوانینەکانی خۆی ، ئەمە ئەو ڕاستیەتاڵەیە
کەوایکردوە مرۆڤ لەجیاتی دیالۆک پەنا بۆ چەک ببات و خوێنی هەزارەها بێتاوان بڕژێت.
هاپەرماس دژی هەرجۆرە ڕادیکالیزمی نابیناو پۆلۆلیزمێکی
سیاسی بووە، باوەڕی وابوو کە مرۆڤایەتی تەنها لەڕێگەی (( دیموکراسی گفتوگۆییەوە))
دەتوانێت ڕزگاری بێت.
ئەم جۆرە لەدیموکراسی تەنها لە سندوقی دەنگدان
نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی بەردەوامی گفتوگۆیە ، کەتێیدا کەمینەو زۆرینە لەڕێگەی گۆڕینەوەی
بیروڕای عەقڵانیەوە دەگەنە خاڵی هاوبەش.
ئەمەش بۆ ناوچەکەی ئێمە وانەیەکی ڕاستە، کەتێیدا
جیاوازییەکان زۆرجار دەبنە هۆی خوێن ڕشتن، هابەرماس دەڵێت: دەکرێت جیاوازبن بەڵام
پێکەوە بین.
یەکێک لەوچەمکانە کە هابەرماس وەک جێگرەوەیەک بۆ
نەتەوەیە پەرستە توندرەو پێشنیاری کرد (( نیشتیمان پەروەری دەستووریی) بوو لە جیهانێکدا
کە دەمارگیری نەتەوەی خەریکە مرۆڤایەتی بەرەو جەنگی ناوخۆ دەبات.
بیرۆکەی ((پەیمانی کۆمەڵایەتی و بەهای مرۆیی))
کە دەبێت هەمووان لەسەری ڕێکبکەون ئەمە مانای ئەوەیە کەپێکەوە بوونمان لەسەر بنەمای
گفتوگۆیەکی کراوە بێت، نەک لەسەر بنەمای ئەفسانە مێژووییەکان، ئەم بیرۆکەیە بۆکۆمەڵگای
کوردی و جیهانی ڕۆژهەڵات زۆر گرنگە، چونکە ڕێگە دەدات هەرگروپێک ناسنامەی خۆی بپارێزێت
، بەڵام لە چوارچێوەی دەوڵەتێکدا کە هەموان تێیدا وەک (هاوڵاتی)یەکسانن.
ئەنجامی زانستی و فێرکاریەکانەی ژیانی هاوبەش ئەوەیە
کە (مرۆیبوون) بەستراوە بە (زمان و پەیوندی) وە کەمرۆڤ کاتێک لەویتردا دەبرێت. تەنها
لەمێشکی خۆیدا دەژی و دەبێتە نێچیرێکی ئاسان بۆ ئایدۆلۆژیای توند ڕەوەکان.
دیموکراسی تەنیا دەستور و یاسانییە، بەڵکو کلتۆرێکی
ڕۆژانەیە کە لەمەیدانی تێکۆشاندا پراکتیزە دەکرێت.
هاپەرماس بڕوای وابوو کە پرسی کورد تەنیا کێشەیەکی
سیاسی نییە، بەڵکو کێشەی نەبوونی (ئاوەزیی پەیوەندی) و گوێنەگرتنی دەسەڵاتە لەو دەنگە
جیاوازانەی کە دەبێت لەکایەی گشتیدا ئامادەییان هەبێت.
هاپەرماس سەلماندی کە کورد و هەموو نەتەوە ستەملێکراوەکان
بەشێکی دانەبڕاون لەو مرۆڤایەتیەی کە دەبێت لەڕێگەی زمان و گفتوگۆوە مافەکانیان بۆ
بگەڕێتەوە .
ئەم فەیلەسوفە گەورەیە فێری کردین ، کە ((پێکەوە
ژیان))، لەو شوێنەوە دەستپێدەکات کە توندوتیژی کۆتایی دێت.