ئاسمانی بێبەرگری
3/29/2026 11:29:00 AM
هاوڕێ وەلید
کاتێک لە ساڵی ١٩٩١ـدا
ڕاپەڕینی گەلی کوردستان ڕوویدا، ئومێدێکی گەورە هەبوو کە ئەم قەوارە سیاسییە نوێیە
ببێتە نموونەیەکی پێشکەوتوو لە ناوچەکەدا. بەڵام دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە سێ دەیە،
واقیعی سەربازیی هەرێمی کوردستان لەبەردەم گەورەترین تاقیکردنەوەدایە کە ئەویش
"جەنگی درۆنەکان"ـە. لە کاتێکدا دونیای سەربازی لە تانک و چەکی کلاسیکییەوە
بەرەو زیرەکیی دەستکرد و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هەنگاوی ناوە، هەرێمی کوردستان هێشتا لە
بازنەی بەرگرییەکی سەرەتاییدا ماوەتەوە. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ تیشک خستنە سەر ئەو
بۆشاییە تەکنەلۆژی و سەربازییەی کە وایکردووە ئاسمانی هەرێم ببێتە گۆڕەپانی تەڕاتێنی
درۆنە بیانییەکان بێ ئەوەی هیچ بەربەستێکی ڕاستەقینەی هەبێت.
چەک بۆ کێ؟ (پاراستنی
نیشتمان یان پاراستنی کورسی؟)
یەکێک لە گەورەترین خاڵە
ڕەخنەییەکان کە ڕووبەڕووی سیستەمی حوکمڕانی دەبێتەوە، بریتییە لە "ئاراستەی خەرجییە
سەربازییەکان". لە کاتێکدا ئاسمانی هەرێم بەڕووی درۆنە بیانییەکاندا واڵایە،
دەبینین بودجەیەکی زەبەلاح تەرخان دەکرێت بۆ کڕینی ئۆتۆمبێلی گوللەنەبڕ، چەکی سووکی
پێشکەوتوو، و ئامێری بێ تەل بۆ هێزە ئەمنییە ناوخۆییەکان.
لێرەوە پارادۆکسێکی گەورە
دروست دەبێت: هێزەکانمان لە ناوخۆدا زۆر و پڕچەک دەردەکەون، بەڵام لەبەردەم هەڕەشە
دەرەکییەکاندا بێدەسەڵاتن. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە عەقڵییەتی سەربازی لە هەرێم زیاتر
لەسەر "کۆنترۆڵکردنی ناوخۆ" و پاراستنی بەرژەوەندیی حیزبی چڕبووەتەوە، نەک
دروستکردنی سوپایەکی نیشتمانیی تەکنەلۆژی کە بتوانێت ڕێگری لە هێرشی دەرەکی بکات.
چەکێک کە نەتوانێت درۆنێکی بێگانە لە ئاسماندا ڕابگرێت، چەکێکی "نیشتمانی"
نییە، بەڵکو تەنها ئامرازێکی نمایشە.
ئەگەر سەیری داتا داراییەکان
بکەین، دەبینین ساڵانە بەشێکی شێریی بودجەی هەرێم بۆ کەرتی سەربازی و ئەمنی دەچێت.
بەپێی خەمڵاندنەکان، زیاتر لە %٢٥ بۆ %٣٠ـی خەرجییەکانی حکومەت بۆ وەزارەتی پێشمەرگە
و دامەزراوە ئەمنییەکان تەرخان دەکرێت. بەڵام کێشە گەورەکە لێرەدایە:
• خەرجیی بەکاربردن: نێزیکەی %٩٠ـی ئەم بودجەیە تەنها بۆ
مووچە و خەرجیی ڕۆژانەی هێزە پیادەکان دەچێت.
• خەرجیی وەبەرهێنانی سەربازی: کەمتر لە %٥ـی بودجەکە بۆ کڕینی
تەکنەلۆژیا، سیستەمی ڕادار، یان توێژینەوەی زانستی تەرخان دەکرێت.
یەکێک لە گەورەترین کێشەکانی
دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێم، مانەوەیە لە نێو عەقڵییەتی جەنگی پارتیزانی و کلاسیکیدا.
لە بری ئەوەی بەشێک لە بودجەی زەبەلاحی سەربازی تەرخان بکرێت بۆ کڕینی سیستەمی ڕادار،
جێمەر (Jammer)، و مووشەکی
کورتمەودای دژە-درۆن، زۆربەی بودجەکە بۆ تێرکردنی میلاکاتێکی گەورەی هێزی پیادە و
پاسەوانیی شەخسی ڕۆشتووە. ئەمە وایکردووە لە ڕووی ژمارەییەوە هێزێکی زۆرمان هەبێت،
بەڵام لە ڕووی جۆری و تەکنەلۆژییەوە لە ئاستی "سفر"دا بین بەرامبەر هێرشە
ئاسمانییەکان.
حکومەتی هەرێم بۆ ماوەی
چەندین ساڵ تەنها چاوی لە دەستی هاوپەیمانان بووە بۆ پاراستنی ئاسمانەکەی. ئەم
پشتبەستنە وایکردووە کە هیچ هەوڵێکی ناوخۆیی بۆ "خۆژێنکردنی سەربازی" نەدرێت.
کاتێک بەرژەوەندیی هێزە نێودەوڵەتییەکان دەگۆڕێت یان بە هۆکاری سیاسی بێدەنگی هەڵدەبژێرن،
هەرێم خۆی دەبینێتەوە لەبەردەم هەڕەشەیەکدا کە نەک تەنها بنکە سەربازییەکان، بەڵکو
ژێرخانی ئابووری و کێڵگە نەوتییەکانیش تێکدەشکێنێت. وڵاتانی پێشکەوتوو کاتێک دەبینن
چەک لە هەرێمی کوردستاندا لە دەستی حزبە و بۆ ململانێی ناوخۆیی بەکاردێت، دوودڵ دەبن
لەوەی تەکنەلۆژیای هەستیاری وەک "دژە-درۆن" یان "سیستەمی ڕادار"
بدەنە هەرێم. ئەوان دەزانن کە ئەم چەکانە ناچنە خزمەت پاراستنی خاک، بەڵکو دەبنە بەشێک
لە کێبڕکێی هێز لە نێوان لایەنە سیاسییەکاندا.
وڵاتانی دراوسێ کە ئێستا
لە پیشەسازیی درۆندا پێشەنگن، لە زانکۆ و ناوەندە تەکنیکییەکانیانەوە دەستیان پێکردووە.
لە هەرێمی کوردستاندا، هیچ پەیوەندییەک لە نێوان وەزارەتی پێشمەرگە و زانکۆکاندا نییە
بۆ پەرەپێدانی تەکنەلۆژیای بەرگری. ئێمە خاوەنی هەزاران ئەندازیاری بلیمەت و گەنجی
شارەزای بوارە تەکنیکییەکانین، بەڵام هیچ پلاتفۆرمێکی نیشتمانی نییە کە ئەم توانایانە
بخاتە خزمەت پاراستنی نیشتمانەوە.
حکومەتی هەرێم هەمیشە
دەڵێت بەغدا ڕێگرە لەوەی چەکی پێشکەوتوومان پێ بگات. بەڵام ئەمە تەنها نیوەی ڕاستییەکەیە.
پرسیارەکە ئەوەیە: لە ماوەی ئەم هەموو ساڵەدا، دیپلۆماسیی سەربازیی هەرێم چی کردووە
بۆ ئەوەی لانی کەم سیستەمێکی بەرگریی ئاسمانیی هاوبەش یان ڕاداری نیشتمانی دابمەزرێنرێت؟
بێدەنگی و ڕازیبوون بەم دۆخە، جۆرێکە لە "خۆبەدەستەوەدان" کە باجەکەی
هاوڵاتییانی سڤیل و پێشمەرگە دەیدەن.
مانەوە لەم دۆخەدا مەترسییەکی
وجودییە لەسەر قەوارەی هەرێمی کوردستان. ڕاپەڕینی ١٩٩١ بۆ ئەوە نەبوو کە دوای ٣٥
ساڵ، هاوڵاتییان لەناو پایتەختدا لە سێبەری درۆنەکاندا بژین. چارەسەر تەنها لە کڕینی
چەکدا نییە، بەڵکو لە گۆڕینی عەقڵییەتی بەرگرییە؛ بەوەی کە:
• پەلە بکرێت لە یەکخستنی ڕاستەقینەی هێزەکان لەژێر یەک چەتری
نیشتمانیدا.
• بودجەیەکی تایبەت بۆ "بەرگریی ئاسمانی و سەکۆی درۆن"
تەرخان بکرێت.
• دەرگا بۆ کۆمپانیا ناوخۆییەکان و گەنجانی داهێنەر بکرێتەوە
تا لە بواری سیستەمی بەرگریی ئەلیکترۆنیدا کار بکەن.
ئەگەر ئەمڕۆ هەنگاو نەنرێت،
سبەی مێژوو ڕەحم بەو دەسەڵاتە ناکات کە ئاسمانی نیشتمانی بە ڕووتی بۆ دوژمنان جێهێشتووە.