مەکگۆرک و پەیام و خواستەکانی
1/29/2023 11:12:00 AM
ئارام رەفعەت
رۆژی دوو شەممە ١٦ی ژانیوەری، شاندێکی ئەمریکی بەسەرۆکایەتی برێت مەکگۆرک، رێکخەری کاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە کۆشکی سپی، گەییشتە هەرێمی کوردستان و چاوی کەوت بە سەرۆکی هەرێمی کوردستان و کەسی یەکەمی هەر یەک لە یەکێتی و پارتی. سەردانەکەی مەکگۆرک دوای سەردانەکەی بەغدا هات کە لەگەڵ محەمەد شیاع سۆدانی، سەرەک وەزیرانی عێڕاقدا کۆبووەوە. لەم سەردانەیدا، خواست و پەیامەکانی مەکگۆرک و شاندەکەی بۆ بەرپرسە حکومی و حیزبییەکانی هەرێم لەسەر سێ ئاست بوون: عێڕاقی، هەرێمی کوردستان، پەیوەندی یەکێتی و پارتی. ئەم خواست و پەیامانەش بە ئاشکرا لە لێدوانی ئەو بەرپرسانەدا رەنگیان دایەوە کە چاویان بە مەکگۆرک کەوتووە. گەیشتن بەو پەیام و خواستانە و تێگەییشتنی پەیام و خواست و پەیامەکانی مەکگۆرک هاوکار دەبێت لە تێگەییشتن لە بارودۆخی داهاتووی هەرێم و هەل و ئاستەنگەکانی بەردەمی. بەرلەوەی بێمە سەر پەیام و خواستەکانی مەکگۆرک، تیشک خستنە سەر سرووشتی پەیوەندییەکانی هەرێم و ئەمریکا هاوکار دەبێت لە تێگەییشتن لەو پەیام و خواستانەی. هەرێم بکەرێکی نادەوڵەتییە و ئەمریکاش وەک زلهێزێکی جیهانی پارێزەری نەزمی دەوڵەت-سەنتریکی ئەم سەردەمەیە. لەبنەڕەتدا بکەرە نادەوڵەتییەکانی وەک کورد هیچ جێگا و پێگەیەکییان لەم نەزمە دەوڵەت-سەرنتریکییەدا نییە کە ئەمریکا وەک گەورەترین زلهێز بۆتە پاسەوانی. ئەمەش بوارێک بۆ ئەوە ناهێڵێتەوە کە ئەمریکا پەیوەندی لەگەڵ بکەرە نادەوڵەتییەکان، لەوانەش هەرێمی کوردستاندا ببەستێت و ببێتە پارێزەریان (پاتڕۆنیان). بەڵام ئەم پەیوەندییە هەیە و فەزلی مانەوەی هەرێمی کوردستان چ لە حاڵەتە دیفاکتۆکەیدا (١٩٩١-٢٠٠٣) وە چ لە حاڵەتە یاساییەکەیدا (دیژورییەکەیدا) (٢٠٠٣- ئێستا) بەگشتی دەگەڕێتەوە بۆ ئەمریکا. بەڵام، بوونی کورد لەدەرەوەی سیستەمی دەوڵەتی وێستفیلیایی سرووشتی ئەم پەیوەندییە ئەمریکی کوردییە، جا لەسەر هەر ئاستێک بێت، دەکاتە پەیوەندییەکی ناهاوسەنگ و ناجۆر. درووستبوونی ئەم پەیوەندییە ناجۆرە لەسەر دوو پایە بووە. یەکەمییان لەسەرەتای درووستبوونی هەرێمی کوردستانەوە دەستپێدەکات کە راستەوخۆ پەیوەستە بە سرووشتی دەوڵەتی عێڕاقییەوە وەک دەوڵەتێکی دەسکرد کە بەردەوام بە دوو شێوە ناجۆر بووە لەگەڵ سیستەمی دەوڵەت-سەنتریکیدا. لانی کەم لە ١٩٥٨ بەدواوە، لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا عێڕاق بەردەوام یان وەک دەوڵەتێکی شکستخواردوو (فاشیل) یان وەک دەوڵەتێکی سەرکێش بۆتە هۆی شێواندنی ئەم نەزمە جیهانییە. شەڕی عێڕاق ئێران و داگیرکردنی کوەیت و هەردوو شەڕی هاوپەیمانان (١٩٩٠ و ٢٠٠٣) دیوە سەرکێشییەکەی ئەم دەوڵەتەن. کیمیاباران و وێرانکردنی کوردستان و ناچارکردنی کورد بە کۆڕەو لەلایەک و قەتڵ و عامی شیعەکان لە ١٩٩١دا و وێرانکردنی زۆنگاوەکان لە نەوەدەکاندا و پاکتاوی رەگەزی شیعە و سوننەکان لەدوای ٢٠٠٣ و هەرەسی سوپای عێڕاقی لە ٢٠٣ و ٢٠١٤ وە پرۆکسێتی عێڕاق لە ١٩٥٨ەوە تا ئێستا بۆ زلهێزێکی هەرێمی یان جیهانی دیوە شکستخواردووەکەی ئەم دەوڵەتەن. ئەم خەسڵەتە سەرکێشی و سشکستخواردوویەی دەوڵەتی عێڕاقی زەمینەی ئەوەی رەخساندووە کە ئەمریکا، هەڵبەت لە چوارچێوەی پرۆسەی پاراستنی نەزمی جیهانی و پاراستنی بەرژەوەندییەکانی لە عێڕاق و هەرێمەکەدا، بەناچاری مامەڵە لەگەڵ هەرێمی کوردستاندا، وەک دیفاکتۆیەک و کاراکتەرێکی نادەوڵەتی، بکات. پاشکۆیەتی عێڕاق و بەتایبەتیش پرۆکسییەتی هێزە شیعەکان بۆ ئێران، هۆکاری بەردەوامبوونی ئەو پەیوەندییەی هەرێم و ئەمریکان و تا ئەو پاشکۆیەتی و پرۆکسێتییەی عێڕاقییەکان بۆ ئێران بەردەوام بێت، پاراستنی کیانی هەرێم وەک بەشێك لەسیاسەتی گشتی ئەمریکا لە ناوچەکە رەنگە بەردەوام بێت. پایەی دووەمی پەیوەندییەکانی هەرێم-ئەمریکا پیەوەستە بە دەرکەوتنی داعش وەک کاراکتەرێکی نادەوڵەتی و لەهەمان کاتیشدا وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر نەزمی دەوڵەت-سەنتریکی جیهانی و ئاساییشی ناوچەکە. داعش وەک یەکەیەکی جەنگاوەری نا دەوڵەتی توانای ئەوەی هەبوو کە هەرەس بەدام و دەزگا دەوڵەتییەکانی عێڕاق و سوریا بهێنێت، هەر وەک چؤن لە ٢٠١٤دا هەرەسی بە سوپای عێڕاق هێنا. بوونی داعش ئەم هەلەی بۆ ئەمریکا رەخساند، بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو کاراکتەرە نادەوڵەتییە دەبوایە مامەڵە و هاوپەیمانێتی لەگەڵ کاراکتەرێکی تری نادەوڵەتی کە کورد و هێزی پێشمەرگەکەیەتی، بکات و لەو پێناوەشدا کار بۆ پاراستنی کیانی هەرێم بکات. بە لەبەرچاو گرتنی ئەو دوو پایەیی سەرەوە، هاتنی مەگکۆرک بۆ هەرێم و دیدار و خواست و پەیامەکانی رۆشنتر و ئاسانتر دێنە بەرچاو. هەر خودی هاتنەکەی بۆهەرێم، کە ئەمە دووەم سەردانی لەو جۆرەیەتی لە ماوەی ساڵێکدا (دوا سەردانی مەکگورک لە ١٣ی ١٢ی ٢٠٢١دا بوو)، پەیامێکی ئەمریکایە کە مامەڵە کردن لەگەڵ هەرێمی کوردستاندا و پاراستنی کیانەکەی هێشتا بەشێکە لە سیاسەتی گشتی ئەمریکا لەناوچەکەدا. مەکگۆرک لەسەردانەکەیدا، هەم لە بەغدا و هەم لەهەولێر، پێداگری لەسەر بەردەوامبوون لە شەڕی داعش کرد و ئاماژەی بە مەترسی سەرهەڵدانەوەی داعش کرد. ئەم پەیامەی مەکگۆرک چوارچێوەیەکە بۆ شەرعی دان بە مامەڵە و پشتیوانیی ئەمەریکا بۆ هەرێمی کوردستان. بەڵام ئەوەی لەپەیام و خواستەکانی مەکگۆرک دەردەکەوێت، نیگەرانی ئەمریکایە لە شێواز و ئەدای حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستاندا. هەڵبەت ئەو پەیام و خواستانەی مەکگۆرک بەناراستەوخۆ و لە میانەی ئەو کەسانەی مەکگۆرک چاوی پێکەوتوون پەی پێ ببریط و بەتایبەتیش پەیامی بەرپرسەکانی هەرێمی دوای چاوپێکەوتنەکە. مەکگۆرک چاوی بە چوار کەسی یەکەمی هەردوو حیزبە حاکمەکەی کوردستان کەوت. مەسعود بارزانی و نێچیرڤان بارزانی لە پارتی و پاڤڵ تاڵەبانی و قوباد تاڵەبانیش لەیەکێتی. نێچیرڤان وەک سەرۆکی هەرێم و هەریەک لە مەسعود بارزانی و پاڤڵ تاڵەبانی وەک سەرۆکی حیزبەکانییان چاویان بە مەکگۆرک کەوتووە. بەو دەلیلەی کە مەکگۆرک چاوی بە مەسرور نەکەوتووە، پێدەچێت دیداری قوبادیش زیاتر وەک پێگە حیزبییەکەی بووبێت نەک حکومییەکەی. یەکەم سەرنج لەسەر ئەو دیدارانە ئەوەیە کە حیزب و گروپەکانی تر، چ لە حکومەت و چ لە ئۆپۆزسیۆن، لەدەرەوەی کارنامەی ئەم شاندەدا بوون و دەکرێت بگوترێت کە لەم قۆناغەدا ئەوەی پەیوەستە بە سیستەمی حوکمڕانی هەرێم، ئەمریکا هێندەی بایەخ بە سەقامگیری حکومەتی هەرێم و هەندێک چاکسازی لەبوارەکانی کاڵکردنەوەی دوو ئیدارەیی و بەنیشتیمانیکردنی هێزی پێشمەرگە دەدات هێندە بایەخ بە پرسی دیموکراسی و بەهێزکردنی ئۆپۆزسیۆن نادات. لێدوانی بەرپرسەکانی یەکێتی و پارتی، لە دوای دیدارەکانییان لەگەڵ مەکگۆرکدا، هەندێک پەیام و خواستی تری مەکگۆرکمان بۆ ئاشکرا دەکات. بۆ نموونە نێچیرڤان بارزانی، ئاماژەی بەدوو پرسی گرنگ کرد، یەکەمییان نادیاری ئاییندەی هەرێمی کوردستان و ئەویتریشیان رێککەوتن لەگەڵ بەغدا لەسەر پرسی وزە و چارەسەر کێشەکان لەسەر بنەمای فیدرالیزم. هەرچەندە مەسعود بارزانی باسی لەوە کرد کە دیدارەکەیان تەرکیزی لەسەر شەڕی داعش و پەیوەندییەکانی هەرێم بووە لەگەڵ عێڕاقدا، بەڵام پەیامەکەی شتێکی ترمان پێ دەڵێت. بارزانی لە پەیامێکی دوای دیدارەکەدا تەکەسی لەسەر هەڵبژاردنێکی پاک لە وادەی خۆیدا کرد. پاڤڵ تاڵەبانیش لە دوای دیدارەکەدا لە بەیاننامەیەکدا پێداگری لەسەر یەکڕیزی ناوماڵی کوردی کردەوە. بەڵام قوباد لە بەیاننامەکەیدا، جگە لە ئاماژەدان بە پەیوەندییەکانی نێوان هەرێم و بەغدا و پێگەی هەرێمی کوردستان، باس لەوەش دەکات کە کێشە ناوخۆییەکانیش لەگەڵ مەکگۆرکدا تاوتوێ کراون. هەرچی پەیامی کۆنسوڵی ئەمریکاشە لە هەولێر، کە لە هەژماری تایبەتی کۆنسوڵ لە تویتەر بڵاوکراوەتەوە، باس لە پێداگری شاندی ئەمریکا دەکات لەسەر بایەخی یەکێتی کوردی. بەکورتی پەیامەکانی مەکگۆرک بۆ هەرێمی کوردستان بەگشتی لەچوارچێوەی سیاسەتی گشتی ئەمریکا لە مانەوە و سەقامگیری و گەشەکردنی هەرێمی کوردستان دان. بەڵام ئەم سیاسەتی پشتگیری و پشتیوانییە بۆ هەرێم مەرجدارن و لەبەرامبەردا ئەمریکا کۆمەڵێک خواستی لەسەرانی هەردوو حیزبە حوکمڕانییەکە هەیە. گرنگترینی بەلاوەنانی ناکۆکییە حیزبی و بنەماڵەییەکانی نێوانی یەکێتی و پارتی؛ کۆتایی هێنان بە دوو ئیدارەیی لەهەرێم؛ رێکخستنەوەی هێزی پێشمەرگە و دەربازکردنی لەهەژموونی حیزبی و کردنی بەهێزێکی نیشتیمانی؛ نەبوون بەبەشێک لە پرۆژەی هەژموونگەرایی دەوڵەتە هەرێمییەکان، بەتایبەتیش ئێران؛ گەڕانەوە بۆ شەرعییەتی پەرلەمانی و سازدانی هەڵبژاردنێکی دوور لە کێشە لە وادەی خۆیدا. ئەگەر جووت حیزبەکە، بەدی بەدەم ئەم خواستانەی ئەمریکاوە بچێت، ئەمریکا لەسێ بواردا هاوکاری هەرێم دەبێت. یەکەم بەردەوامبوونی پشتیوانی ئەمریکا. دووەمیش، هاوکاریکردن لە دەرچوونی یاسای وزە و سامانە سروشتییەکانی عێڕاق کە لانی کەمی مافەکانی هەرێم تێیدا پارێزراو بێت، سێییەمیش هاریکاری لەهەناردەکردنی غازی هەرێم بۆ ئەوروپا و بەمجۆرە مەحکەم کردنی جێ پێی هەرێم لەسەر نەخشەی وزەی جیهانی. بەبنەما لەسەر پەیام و خواستەکانی مەکگۆرک، پێویستە بڕیاربەدەستەکانی هەردوو حیزبی دەسەڵات لەم وەهمە رزگارییان بێت کە ئەمریکا پشتیوانی و حامی هەمیشەیی و بێ قەید و شەرتی هەرێم و دەسەڵاتی جووت حیزبەکە نییە. ئەگەر جووتحیزبەکە بەردەوامبن لەسەر پشتگوێخستنی ئەم خواستانەی ئەمریکا، کە زۆربەیان پەیوەستن بە بەرژەوەندییە باڵاکانی گەلی کوردەوە، ئەوا هەروەک لە ئەفغانستان روویدا، ئەمریکا دەسبەرداری هەرێمیش دەبێت. هەقیقەتێکی تاڵتریش هەیە کە دەبێت هەردوو حیزبە دەسەڵاتەکە بیزانن، بەنەمانی ئەمریکا هەمان ئەو دەوڵەتە دراوسێیانەی کە جووتحیزبەکە رۆڵی پرۆکسییان بۆ دەگێڕن لەسەر حیسابی بەرژەوەندییە نیشتیمانییەکانی هەرێم، لەوانەش ئێران و تورکیا، لەماوەیەکی کەمدا ئەم کیانە هەڵدەوەشێننەوە.