کوردستان

پەڵەی دا

10:29 - 26/11/2022 153 جار خوێندراوەتەوە

زەمەن - کوردستانی


شارەزایانی کەشناسی و زەویناسی سەرلەبەیانی ئەمڕۆ ئاماژەیان بۆ ئەوەدا، کە لەهەرێمی کوردستان پەڵەی داوەو جوتیاران دەتوانن لەکاتی گونجاوی خۆیان دەست بەچاندن و تۆوکردن بکەن، لە گەرمیانه‌وه‌ تا زاخۆ.


له‌ شه‌وی پێنجشه‌ممه‌وه‌، ناوچه‌كانی هه‌رێمی كوردستان كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌ری شه‌پۆلێكی باران بارین و لە ٢٤ کاتژمێری رابردوو ٢٨ ملم باران باریوەو كۆی گشتی ئه‌مساڵ ٧١.٥ ملم، رێژه‌كه‌ له‌ ناوچه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ ناوچه‌یه‌كی دیكه‌ جیاوازه‌.

بارانی پەڵە بڕەكەی لە نێوان 20 تا 40 ملم- ە و پێویستە كەمترین ماوە بۆ ڕوودانی پەڵە لە 12 كاتژمێر كەمتر نەبێت و 15 تا 20 سم ژێرەوەی خاكەكە تەڕ بكات بۆ ئەوەی تەواوی تۆوی ڕووەك و بەربوومە جیاوازەكان سودی لێوەرگرن و پێی بڕوێن، ئەگەر لە ماوەیەكی كەمدا و چەند كاتژمێركی كەم ئەو ڕێژەیەباری بەبارانی پەڵە حیساب ناكرێت، چونكە زۆربەی بارانەكە بەسەر خاكدا دەروات تۆوی ڕووەك و بەروبوومە جیاوازەكان سودی لێوەرناگرن.

هەقە پەڵە ئەو دۆخەیە کە ئەوەندە باران باریبێت زەوییەکان بۆ چاندنی دەغڵ و دان و وەشاندنی تۆو لەباربێت، بەرواری ئەم ڕووداوەش دەکەوێتە ڕۆژانی پێنج و شەشی مانگی یانزەی ساڵ کە دەکاتە ناوەڕاستی وەرزی پاییز، بە بڕوای جووتیارەکان لەم ڕۆژانەدا ئەوەندە باران باریووە کە زەوییەکە ئامادەبێت بۆ چاندن و تۆو وەشاندن، بەو بارانەشی لەم چەند ڕۆژە و ڕۆژانی دوایی دەبارێت دەوترێت بارانی پەڵە.

لەوانەیە ئەم ڕۆژە پاش و پێشیش بکەوێت بەپێی بڕی باران بارینی ساڵ و گەر دواشبکەوێت شتێکی زۆر مەترسیدار نییە مەگەر ئەوەی هیچ نەباریبێت و مەترسی وشکەساڵی هەبێت، بۆیە دەستەواژەی هەقە پەڵەی بۆ بەکاردێت، ئەگەر هەیە پەڵەدان بکەوێتە پێش و پاشی ئەو وادەیە.

چۆن بزانرێت پەڵەی داوە یان نا؟

جووتیارەکان پەڵەدانیان بەو شێوەیە دیاری کردووە کە ئەوەندە باران باریبێت لەکاتی زەوی کێڵان تا ئەو شوێنەی دەمی گاسنی پێدەگات و هەڵدەگێڕدرێتەوە تەڕ بووبێت و وشک نەبێت، یاخود ٢٠ بۆ ٣٠ سانتیمەتر قوڵایی تەڕایی هەبێت.

یان ئەوەی ئاو لە زەوییەکان بوەستێتەوە و وڵاغەکان لەدوای باران بارین بەناو زەوییەکە تێبپەڕن و جێگا سمەکانیان پڕ ئاو ببێت.

مەرج نییە بارانی بەلێزمە و بەخوڕی لەناکاو ببێتە هۆی پەڵەدان، چونکە دەکرێت نەڕواتە ناو خاک و تەنیا لەسەر زەوی بمێنێتەوە و بڕوات، بەڵکوو دەکرێت بارینی بەخوڕی هێواش لە نێوان ١٢ بۆ ٢٠ کاتژمێر ببێتە هۆی پەڵەدان و زەوی زۆرینەی ئاوەکەی هەڵبمژێت.

هەژار موکریانی لە فەرهەنگی هەمبانە بۆرینەدا پێناسەی پەڵە یان پەڵەدانی بەوە کردووە:
"واتە بارانی تێری دەغڵ".
 شێخ محەمەدی خاڵیش لە بەرگی یەکەمی فەرهەنگی خاڵدا دەڵێت:
"په‌ڵه‌ بارانێكی تێكڕاییه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی پاییزدا ده‌غڵ‌ و دان‌ و گیای پێ ئه‌ڕوێ‌ و جووتی پێده‌كرێت".
لە فەرهەنگی ئاڤێستادا پەڵەدان پێناسەی کراوە و دەڵێت: "ئەو ئەندازە بارینەیە، کە زەوی خووساندبێت و بەئاسانی جووتی تێدابکرێت و کڕە لە گاسنیەوە نەیەت".

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن