لە نێوان کارنامەی سودانی و زەیدی .. مافەکانی هەرێمی کوردستان لە “شەراکەتی یاسای و دەستوریەوە” گۆراوە بۆ “پاشکۆیی”؟
5/9/2026 1:18:00 PM
د. سانا كەمال
شیکاریەکی ڕەخنەگرانەی یاسایی و دەستوری بۆ کارنامەی حکومەتی ڕاسپێردراوی عێراق
---------------------------------
✓ تاچەند ئەم کارنامەیە پابەندکارە :
کارنامەی وەزاری حکومەت بەڵگەنامەیەکی سیاسی ئیختیاری نیە، بەڵکو گرێبەستێکی دەستوری سێ قۆڵیە لە نێوان:
أ/ سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراو. ب/ئەنجومەنی نوێنەران. ج/گەلی عێراق.
✓ دەنگدان لەسەر کارنامەکە: ئەرکێکی سنوردارە نەک ڕەها، هەر بڕگەیەکی ناو کارنامەکە دەبێتە پابەندبونێکی یاسایی کە دەکرێت لێپرسینەوە لە هەر مافێکی پێشێڵکراو بکریت کە لەناو کارنامەکە هاتوە و حکومەت جێبەجی نەکردوە.
ئەم خاڵە کلیلی دیاریکردنی مافەکانی هەرێمی کوردستانە، هەروەها هێز دەدات بە شاندی دانوستانکاری کوردستان، بۆ دانوستاندنێکی بەهێز و یاسایی سەبارەت بە مافەکانی هەرێم.
سەبارەت بە ناوەرۆکی کارنامەکە:
✓خاڵی یەکەم: کارنامەکە دژایەتیەکی دەستوری بەرچاوی تێدایە، لە لایەکەوە لە پێشەکیەکەیدا باس لە مادەکانی (٧٦/چوارەم) و (١١٠)ی دەستور دەکات، و دان بە چوارچێوەی دەستوری فیدراڵیدا دەنێت، کەچی لە لایەکی دیکەوە هەموو وەزارەت و دەزگاکان و هەرێمی کوردستان و پارێزگاکان کە لە چوارچێوەی هەرێمێکدا نین یەکسان دەکات بەیەک لەڕوی پابەندن کردن بە ئامانج و ئەرکەکان.
واتە هەرێمی کوردستان وەک قەوارەیەکی فیدراڵی ناناسێنێت، بەڵکو یەکسانی دەکات بە پارێزگاکان کە لە چوارچێوەی هەرێمێکدا نین، ئەمەش پێشێلکاریەکی دەستوری ڕونی مادەی (١١٦)یە، کەجیاوازی لە نێوان هەرێمی کوردستان و پارێزگاکاندا ناکات کە لە چوارچێوەی هەرێمێکدا نین، هەروەها پێشێلکردنی بنەمای فیدراڵیە کە لە مادەی (١) ی دەستوردا هاتووە.
✓خاڵی دووەم: پێنج کەموکوڕی کە کارنامەکەی لەکەدار کردوە:
یەکەم: یاسای نەوت و گاز: لە کارنامەکەدا هاتووە: "کارکردن لەسەر دەرکردنی یاسای نەوت و گاز."
ئەم وشەسازیە سێ کەموکوڕی یاسایی جددی لەخۆدەگرێت: دەستەواژەی "کارکردن لەسەر" واتای پابەندبونە بە هەوڵەکان نەک دەرئەنجامەکەی، بەم شێوەیە حکومەت لە بەرپرسیارێتی یاسای خۆی بێبەری دەکات.
دووەم: مادەی ١٤٠ :مادەی (١٤٠) میکانیزمێکی سێ قۆناغی دیاری کردووە کە دەبوو تا ٣١ی کانونی دوەمی ٢٠٠٧ تەواو بکرێت، ئەم وادەیە نزیکەی دوو دەیە لەمەوبەر تێپەڕی و کەس ئاوڕی لەم مادەیە نەدایەوە، وە بێدەنگی کارنامەکە سەبارەت بە مادەی ١٤٠ ناتوانرێت بە کەمتەرخەمیەکی ئاسای لێکبدرێتەوە چونکە مادەی ١٤٠ یەکێکە لە ماددە هەستیار و دیارەکانی گوتاری سیاسی عێراق، پشتگوێخستنی لە بەڵگەنامەیەکی فەرمیدا وەک کارنامەی حکومەتی راسپێردراو، هەڵوێستێکی یاسایی و سیاسییە بەرامبەر هەرێمی کوردستان.
سێیەم: ئەناتۆمی قەیرانی دارایی: قەیرانی دارایی نێوان هەرێمی کوردستان و بەغدا دروستبوو بە هۆی کەمکردنەوەی پشکی بودجەی هەرێمی کوردستان، وەقەیرانی مووچە کە وەک فشارێکی سیاسی و سیستماتیکی بە ئامانجی لاوازکردنی دامودەزگاکانی هەرێم بەکارهێنراوە، سەبارەت بەم خاڵە لە کارنامەکەدا هاتووە: "چاکسازیی ئابوری و دارایی"، وە تیشک دەخاتە سەر چاکسازیی بانکی و وەبەرهێنانی بیانی، وە بەتەواوی بابەتی دارای هەرێم پشتگوێ خراوە.
چوارەم: پارێزگای هەڵەبجە :پارێزگای هەڵەبجە سێ ڕەهەندی یاسایی جیاوازی هەیە کە دەبێت چارەسەر بکرێن:
١/ ڕەهەندی کارگێڕی: هیچ بڕگەیەک لە کارنامەکەدا باسی بودجەیەکی دیاریکراوی تەرخانکراو بۆ ئەم پارێزگایە نەکردووە.
٢/ ڕەهەندی مرۆیی: کۆمەڵکوژیی دانیشتوانی شاری هەڵەبجە لە ساڵی ١٩٨٨، لە لایەن پەرلەمانی عێراقەوە بە فەرمی وەک جینۆساید ناسێندرا، ئەم دانپێدانانە یاساییە ئەرکی قەرەبوکردنەوە و ئاوەدانکردنەوەی هەڵەبجە بەسەر دەوڵەتی عێراقدا دەسەپێنێت.
٣/ ڕەهەندی سیاسی: وەلانانی هەڵەبجە لە بەڵگەنامەیەکی فەرمی وەک کارنامەی حکومەت پەیامێکی سیاسی نەرێنیە بۆ هەرێمی کوردستان بە گشتی و پارێزگای هەڵەبجە بە تایبەتی.
پێنجەم: گومرگی و باج : بێدەنگی بەرنامەکە لەسەر ئەم پرسە، پەیوەندیەکانی هەرێم وبەغدا لە دۆخی ناکۆکیدا دەهێڵێتەوە.
✓ بەراوردکاری نێوان کارنامەی (محمد شیاع سودانی) لەگەڵ کارنامەی حکومەتی راسپێردراو (عەلی الزیدی):
کارنامەی حکومەتەکەی محەمەد شیاع سودانی دەتوانرێت بە "فیدراڵیزمی دانوستان" وەسف بکرێت، لەسەر لێکتێگەیشتنێکی سیاسی بەڵگەدار لە نێوان لایەنە بەشداربوەکانی پێکهێنانی حکومەتدا بنیات نرابوو، وە بەڵگەنامەیەک بوو کە پابەندبون و هێڵی کاتی و میکانیزمی جێبەجێکردنی هاوبەشی نێوان بەغدا و هەرێمی تێدابوو. لەبەرامبەردا کارنامەی عەلی زەیدی نزیکترە لە بەرنامەیەکی تاکلایەنەی داڕێژراوی حکومەت، لەگەڵ بەکارهێنانی زمانی گشتی و مەرکەزی کە سروشتی بەشداریکردنی پەیوەندی نێوان حکومەتی فیدراڵی و هەرێمی کوردستان لاواز دەکات.
✓سەبارەت بە مادەی ١٤٠ و ناوچە جێناکۆکەکان، کارنامەی سودانی بە ڕاشکاوی دان بە پێویستی کاراکردنەوەی لیژنەی باڵای جێبەجێکردنی مادەکە و خەرجکردنی شایستەیەکانی ئەو کەسانەی کە ئەو مادەیە دەیانگرێتەوە لە ماوەی دیاریکراودا. هەروەها باسی له بارودۆخی ئەمنی و ئیداریی کەرکوک و ناوچه جێناکۆکەکان دەکرد له ڕێگەی بەشداریکردنی دانیشتوانی ناوچەیی و ڕێکخستنه وەی بوونی هێزه سیاسیه کوردییەکان. لە بەرامبەردا ئەم پرسە بە تەواوی لە کارنامەی عەلی زەیدیدا بونی نیە، ئاماژە بە مادەی ١٤٠، کەرکوک، یان میکانیزمی ئاسایکردنەوە، قەرەبوکردنەوە، یان ئیدارەی هاوبەش نەکراوە، ئەم باسنەکردنەی مادەی ١٤٠ لەناو کارنامەی عەلی زەیدی کاریگەری سیاسی و دەستوری بەرچاوی هەیە، چونکە بێدەنگی سەبارەت بە پابەندبونێکی دەستوری ڕەنگدانەوەی دابەزینی ئیرادەی سیاسیە بۆ چارەسەرکردنی ئەو پرسە.
✓لە ڕوی دارایەوە کارنامەی سودانی دیدگایەکی ڕونتری بۆ پەیوەندیی دارایی نێوان بەغدا و هەرێم خستبوە ڕوو، وە جەختی لەسەر جێبەجێکردنی یاسای بودجە کردبوو بە هەماهەنگی لەگەڵ هەرێم و ڕێگریکردن لە هەڵکشانی ڕێوشوێنە دارایەکان و بانگەوازی شەفافیەتی دەکرد. بەڵام کارنامەی عەلی زەیدی هیچ پرۆتۆکۆڵێکی دارایی ڕونی تێدا نیە کە مافەکانی هەرێم ڕێکبخات، وە گەرەنتی ڕێکوپێکی موچە بکات، یان چارەسەری پاشەکەوتی دارایی بکات، ئەمەش پەیوەندیە دارایەکەی دەخاتە ژێر رەحمی سیاسی نەک پابەندبونێکی دامەزراوەیی جێگیر.
✓فەلسەفەی حوکمڕانی: مەنهەجی سودانی لەسەر بنەمای پرەنسیپی شەراکەتی فیدراڵی و دانوستانی سیاسی نێوان بەغدا و هەرێم بوو، لەکاتێکدا کارنامە ومەنهەجی زەیدی مەیلی دوبارە پێناسەکردنەوەی پەیوەندیەکەی هەیە بەشێوەیەکی مەرکەزیتر، لەسەر بنەمای جێبەجێکردنی ئیداری و پابەندبونی پلەبەندی نەک کۆدەنگی سیاسی.
بۆیە دەکرێ بڵێین جیاوازی ڕاستەقینەی نێوان ئەو دوو کارنامەیە، جیاوازیی نێوان دیدگایەکی عێراقە وەک فیدراسیۆنێک کە لەسەر بنەمای دانوستان و شەراکەت دامەزراوە، لەگەڵ دیدێکی دیکە کە وردە وردە بەرەو مۆدێلی دەوڵەتێکی مەرکەزی بە دەسەڵاتە یەکگرتوەکانەوە دەڕوات.
✓ هەرچەندە کارنامەکەی حکومەتەکەی محەمەد شیاع سودانی بڕگەی ڕونتر و کراوەتری لەخۆگرتبوو سەبارەت بە هەرێمی کوردستان بەراورد بە ئەم کارنامە نوێیەی عەلی زەیدی، بەڵام واقیعی کردەیی سەلماندی کە تەنیا بونی دەقەکان لەناو کارنامەکان مەرج نیە گەرەنتی جێبەجێکردنی تەواویان بکات، چونکە بە درێژایی ماوەی حکومەتی محەمەد شیاع سودانی پرسی نەوت و گاز، مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم، ماددەی 140، ناوچە جێناکۆکەکان و ڕێکەوتنە ئەمنیەکان لە قەیرانە دوبارەبوەکان و لێکدانەوە ناکۆکەکان و پێکدادانی دارایی و سیاسیدا نوقم بوون.
بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا ئەگەر ئەمە دۆخەکە بوو بۆ هەرێم لەژێر کارنامەیەکدا کە هێڵە کاتیەکان و میکانیزمەکانی دانوستان و پلەیەک دانپێدانان بە هاوبەشی فیدراڵی لەخۆگرتبوو، ئەوا نیگەرانیەکە زیاترە لەگەڵ کارنامە نۆێیەکەی عەلی زەیدیدا، کە تەنانەت ئەو گەرەنتیە نوسراوانەی کەمکردوەتەوە و پرسە بنەڕەتیە دەستوریەکانی لابردوە کە پێشتر بەڕونی باسکرابون.
کێشەکە لێرەدا تەنها پەیوەندی بە لاوازی جێبەجێکردنەوە نیە، بەڵکو پەیوەندی بە مەترسیی گواستنەوەوە هەیە لە قۆناغی “پابەندبونێکی بەدی نەهاتوو”ەوە بۆ قۆناغی “نەبونی پابەندبون”، چونکە لابردنی پابەندبونەکە لە دەقی حکومەت بە شێوەیەکی کردەیی بە واتای بەرتەسک کردنەوەی فەزای داواکاریە سیاسی و یاساییەکانە، ئەمەش وا دەکات دۆخی هەرێم ئاڵۆزتربێت لەوەی لە قۆناغەکانی پێشوشدا هەبووە.
✓ هەڵوێستی کورد دەبێت چیبێت سەبارەت بەم کارنامەیە:
دەوڵەتێکی وەک عێراق کە بە شێوەیەکی دەستوری دان بە فیدراڵیزمدا دەنێت و لە هەمان کاتدا ناوەندگەرایی سیاسی پراکتیزە دەکات، مەترسیەکەی لەو سیاسەتانەدا نیە کەدەیگرێتەبەر، بەڵکو لە مافە دەستوریەکاندایە کە پشتگوێی دەخات بە سیاسەت وپلان.
بە واتایەکی تر: هەرێمی کوردستان لەبەردەم دوو ڕێگادایە: یان دەستەبەرکردنی خستنەڕوی ئەو مافانە لە بەرنامەکەدا پێش دەنگدان، بەمەش خاوەنی پارێزبەندیەکی یاسایی هەمیشەیی بێت، یان بەرنامەکە وەک خۆی قبوڵ بکات، بەمەش مافە دەستوریەکانی لە پاراستنی یاسایی لێ زەوت دەبێت و داواکاریەکانی دەگۆرێت بۆ "داواکاری سیاسی" تا بە هاوسەنگی هێز بڕیاری لەسەر بدرێت نەک داواکاری یاسای .