له یادی ٣٨ ساڵهی ئهنفالدا چی کراوه؟ ئهگهری دووبارهبوونهوهی تاوانهکه ههیه؟
4/16/2026 9:45:00 AM
هیوا ناسیح
ئاشکرایه که رژێمی بەعس بەپێی بڕیاری ژمارە (١٦٠) ی بەرواری ٢٩/٣/١٩٨٧ و
هەروەها ئەو نەخشەو پیلانانەی بۆ جێبەجێكردنی یەك بەدوای یەكی ئەنفالەكان،
بەگیانێكی دڕندانەو تۆڵەسەندنەوەوە دایڕشتبوو،بەسەرپەرشتی راستەوخۆی عەلی حەسەن
مەجید، كە ئەوكاتە كرابووە ئەمینداری گشتی مەكتەبی رێكخستنی باكووری حزبی بەعس،
لەهێرش بۆ ناوچە رزگاركراوەكان بەردەوام بوو. ئەم بڕیارە «عەلی حەسەن مەجید»ی
سەرپشك كردو هەموو دەستڕۆشتوییەكی سەرۆك كۆماری و سەركردایەتی بەعس و سەركردایەتی
گشتی هێزە چەكدارەكانی پێدا، بە مەبەستی جێبەجێكردنی ئامانجەكانی بەعس و دەوڵەتی
عێراق لەناوچە كوردستانیەكان، هاوكات بڕیاری شاڵاوەكانی ئەنفالی بۆ سەر كوردستان
دەركرد، هەروەك بڕیاری بەكارهێنانی چەكی قەدەغەكراوی دژ بەگەلی كورد دەركرد.
پرسی كۆمەڵكوژیەكانی خەڵكی كوردستان لەلایەن حكومەتی لەكارخراوی بەعسیەكانی
عێراق یەكێك بوو لەو پلانە شۆڤێنیستیانەی، كه بۆ سەرنگوم كردنی میللەتی كورد
سرینەوەی ناسنامەی بونی ئەو نەتەوەیە, لەكۆتایی سەدەی بیستی رابردودا گەیشتنە
لوتكەی دلڕەقی خۆیان و بەعسیەكانی عێراق هەرچیان لەدەست هات بۆ جیبەجێكردنی
پلانەكەیان دریغیان نەكردو تەنانەت پەناشیان بۆ یەكیك لەسورەتەكانی قورئان برد
بەناوی ئەنفالكردنەوە بۆ ئەوەی شەرعیەت بدەنە ئەنفالكردن و كوشتنی خەڵكی بێ بەرگری
كوردستان، بۆ جێبەجێ كردنی پیلانەكە رژێمی سەددام، دەیان هەزار سەرباز، جەیشی
شەعبی، جاش و مەفرەخاسە، بەپشتیوانی هەزاران فڕۆكەی جەنگی، هێلیكۆپتەرو تانك و
تۆپی قورس و دوورهاوێژ، سەرەڕای ئەوەی لەدەیان جێگە چەكی قەدەغەكراوی كیمیایی تێدا
بەكارهێنا، توانی بەهەشت قۆناغ سەرجەم ئەو ناوچانەی لەباشوری كوردستان، بەشۆڕش
بەناوچەی رزگاركراو و رژێم بەناوچەی قەدەغەكراوی ناودەبرد، كۆنترۆڵ بكات.
هێرشەكانی ئەنفال كە قۆناغی یەكەم لە ٩/٢/١٩٨٨ەوە دەستیپێكرد تا دواقۆناغ رێكەوتی
٦/٩/١٩٨٨ی خایاند.
رۆژانه گوێبیستی وشهی (ئهنفال) دهبین یان دهخوێنینهوه، که بۆ چهندان
گهوره تاوانی تری وهک کۆمهڵکوژیی بارزانییهکان، کارهسات و تاوانی ههڵهبجه
و ...هتد بهکار دههێنرێت، که ئهمه ههڵهیه، چونکه پرۆسهی ئهنفال دیاره
که ئۆپهراسیۆنێکی گهوره و فراوانی بهعس بوو به ژمارهی بڕیار و رێکهوتی دهرچوون،
تا دهگاته جێبهجێکردنی به ههشت قۆناغی دیاریکراو و تهنانهت ئهو کهرت و
لیوا و فرقانهی سوپای عێراق، که ئهنجامیاندا، ئیتر نابێت ئهمه تێکهڵ بکرێت
لهگهل هیچ گهورهتاوانێکی تری بهعسدا، چونکه ئهوه ههڵهیهکی زانستی و دادوهریی و یاسایی
دیار و زهقه، داکۆکیکردنیش لهوهی که تهنها ئهم پرۆسهیه به (ئهنفال)
ناو بنرێت، بچوککردنهوه نییه له گهورهیی و قێزهونی هیچ تاوانێکی تری ئهو
ڕژێمه، بهڵکو بهکارهێنانی ناوی پرۆسهیهکه بهناوی خۆیهوه، که دوژمن ناوی
ناوه و ههر بهو ناوهشهوه چۆته ناو بهڵگهنامهکانی ناوخۆ و دهرهوهی
وڵات ههروهها بهڵگهکانی دادگا و یاسا و مێژووشهوه.
لە هەڵسەنگاندنی زیانەكانی ئەنفالدا (میدڵ ئێست وچ) دەنووسێت: (پرۆسەی
ئەنفال لە ٢٣ی شوباتەوە تا ٦ی ئەیلولی ساڵی ١٩٨٨ی خایاند، لەو ماوەیەدا فراوانترین
ناوچەی كوردستان بەر شاڵاوی تێكدان و راپێچان كەوت، لەهەڵمەتێكی وادا پتر لە ٢٠٠
هەزار مرۆڤی كورد لەناوبران و بووە هۆی وێرانكردنی نزیكەی ٤٠٠٠ گوندو چوار قەزاو ٣٠
ناحیەو ٣١٠٠ مزگەوت و ١٠٠ كڵێسا، لەڕووی گیاندارییەوە بووە هۆی بەتاڵانبردنی دوو
ملیۆن سەر مەڕو ماڵات و ئاژەڵ، كاریگەری لەسەر ژینگەی كوردستانیش هەبووەو بووە هۆی
لەناوبردنی رووبەرێكی فراوان لەباخ و رەزو چەم.
ئەنفال جگە لەو زیانانەی سەرەوە كارەساتێكی ژینگەیی (ئایكۆلۆژیی) گەورە
بوو، كە بووە هۆی شێواندنی رواڵەتی ئاژەڵداری و دارستان و روەكی ناوچەكە و
بووە هۆی لەناوبردنی رووبەرێكی فراوان لەباخ و رەز و چەم و چنار، كە هاوسەنگی
ژینگە لاسەنگ دەكات. هەروەك ( د.كەنداڵ نزان) دەربارەی شاڵاوەكانی ئەنفال دەنوسێ
(لە شاڵاوەكانی ئەنفالدا بنەماكانی ژیان لە كوردستان هەڵتەكێنران، دوای ئەوەی
ئەو هستریا شێتانەی جینۆسایدی كورد كۆتایی هات (90%)ی گوندەكانی كوردستان و
زیاتر لە (20) شارو شارۆچكە لەسەر نەخشە سڕانەوە، ناوچە گوندنشینەكان بە (15) میلیۆن
مین مینڕێژكران، بەم جۆرەش چالاكی كشتوكاڵی لە ناوچانەدا كارێكی ئەستەم بو (1,5) ملیۆن كوردی گوندنشین بۆ ئۆردوگا زۆرەملێكان
گوێزرانەوە، نزیكەی (10%) ی كوردی دانیشتوانی عێراق لەنێوبران، بەمەش نزیكەی
7729 كم دووجا لە رووبەری هەرێمی كوردستانی عیراق توشی شاڵاوەكانی ئەنفال بووە.
بەتایبەت قۆناغی سێیەمی ئەنفال، بە یەكێك لە سەخترین پەلامارو شاڵاوەكانی
ئەنفال دادەنرێ، زۆرترین خەڵكی تیا بێسەرو شوێنكراوەو كۆمەڵكوژكراوە، لەڕووی
جوگرافیشەوە فراوانترین زەوی بەركەوتوەو زۆرترین گوندی تیا رووخێنراوە، لەڕووی
سەروەت و سامانیش زۆرترین سەرەوەت و سامانی هاووڵاتیان بەتاڵان براوە.
لەپرۆسەی ئەنفالەكاندا هەرسێ تاوانەكە ئەنجامدراون، كە له ئاستی یاسای
تۆمەتباركردنی نێودەوڵەتیدا بەگەورە تاوان ناسراون و دەكرێت دادگای نێودەوڵەتی
لێكۆڵینەوەی تێدا بكات، كە بریتین لە:
تاوانی كوشتنی بەكۆمەڵ تاوانەكانی دژ
بەمرۆڤایەتیی و تاوانەكانی جەنگ.
تا ئێستا تەنها وڵاتێك كە كەیسێك، یان چەند كەیسێكی كوردی بە جینۆساید ناساندوە
عێراقە، ئەمەش پاش بڕیارەكانی دادگای باڵای تاوانەكانی بەغدا، كە گەورەترین
دەستكەوت بوو لەو رووەوە بۆ كورد، هەرچەندە بڕیارەكانی ئەو دادگایەش كەموكوڕی
خۆیان هەیە، ئەو دادگایە راستە عێراقییە بەڵام بە بڕیاری ژمارە ١٤٨٣ی نەتەوەیەكگرتوەكان دامەزراوە، واتە شەرعیەتی نێودەوڵەتی
و یاسایی خۆی هەیە لە بڕیارەكانیدا. زۆر بڕیاری گرنگی داوە لە سەر پرۆسەكان، بە تایبەتی ئەنفالی چوار، هەروەك شاڵاوەكانی ئەنفالی یەكەم و دووەم و
سێیەمیش، به فهرمی لە لایەن دادگای باڵای تاوانەكانی عێراقەوە وەك تاوانی
«جینۆساید، تاوانی دژ بەمرۆڤایەتی، تاوانی جەنگ» ناسێنراو لە بەڵگەنامەكانی دادگا چەسپێنرا.
لایەنێكی تری كارەساتی ئەنفال دادگاییكردنی تاوانبارانە، بە پێی بریاری دادگای باڵای تاوانەكان لە بەغدا، لە
رێكەوتی ١١/٨/٢٠١٠ دا بە كتابی فەرمی ژمارە (رس /٨٣/١٥) ئاراستەی هەریەك
لەسەرۆكایەتی هەرێم، حكومەت و پەرلەمانی كوردستان كراوە بۆ دەسگیركردنیان، بۆ
لێكۆڵینەوە لە كەیسی ئەنفال ناوی ٤١٣ كەسی تاوانباری تێدایە و لەمانەش ٢٥٨ كەسیان
ئەنفالچییانی كوردن، كە زۆربەیان لە كوردستان و لەژێر دەسەڵاتی حكومەتی هەرێم ژیان
بەسەردەبەن. تائێستاش وەزارەتی ناوخۆی كوردستان هیچ هەنگاوێكی كرداریی بۆ
جێبەجێكردنی نەناوە.
سەدان كەس لە كەسوكاری قوربانیانی دەستی ئەو تاوانبارانه وەك بنەماڵەی
قوربانیان سكاڵایان لەدادگاكانی كوردستان و بگرە بەغداش تۆماركردوە، بۆ نمونە قاسم
ئاغای كۆیە ١٧٠ داوای یاسایی لەسەر تۆمار كراوە، لەسەر ئەمە ناوبراو هەم لەدادگای
شاری كۆیە و هەم لەبەغدا بریاری گرتنی ههبوو. یان هەباسی بایز ئاغا زیاتر لە ٥٠
داوای یاسایی لە دادگای پشدەر لەسەر تۆمار كراوە، فەتاح بەگی جاف دەیان داوای
یاسایی لەدادگای كەلار لەسەر تۆماركراوە. بەداخەوەش ئەوانە هەموو لەژێر
دەستەڵاتی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا دەژین و بەئازادی دەسوڕێنەوە!.
زۆر لەو بەكرێگیراو و سەرۆك جاشانە دوای راپەرینەكە پەیوەندییان بەرژێمی
بەعسەوە كردەوە و بۆ ئەمەش چەندان بەڵگە بڵاوكراوەتەوە لەسەریان، هەروەهاش هەیانە
تەنانەت تاساڵی ٢٠٠٣ و روخاندنی بەعس لە بەغداو موسڵ و كەركوك دەژیان. من پێم وایە دادگاییكردنی بێ قەید و مەرجی هەر تاوانبارێكی
كەیسی ئەنفال نابێت لە ژێر هیچ بیانویەك و پاساوێكدا پەكبخرێت، جا هەر كەس و سەر
بە هەر لایەنێك بێت، ئاخر ئەمە جگە لە بوارە یاسایی و دادوەرییەكە رەهەندێكی
نیشتمانی و نەتەوەییشی هەیە، چونكە گەر ئەو گەورەتاونبارانە لە دەست داد و یاسا
رزگاریان نەبێت و لێكۆڵینەوە و لێپێچینەوەیان لەگەڵدا بكرێت، ئەوا گەورە جاش و
بەكرێگیراوانی كورد لە پارچەكانی تری كوردستانیشدا ناتوانن بێخەم و بێ بیركردنەوە
لە پاشەرۆژی خۆیان، تاوان و پێشێلكاری گەورە ئەنجام بدەن، چونكە ئەو كەیسە دەبێتە
نمونە و وانەیەك بۆ ئەوان، دیارە بۆ ئەمە پێچەوانەكەشی هەر راستە.
گەیاندنی دۆسیەی ئەنفال و هەڵەبجە بەناوەندە نێودەوڵەتی و جیهانییەكان و
هەوڵدان بۆ بەجینۆساید ناساندنیان كارێكە، كە دەبوو حكومەتی هەرێمی كوردستان و
یەكێتی و پارتی هەر دوای راپەرین و پێكهێنانی ئەو حكومەتە شێلگیرانە كاریان بۆ
بكردایە و هەوڵیان بۆ بدابایە. ئەوان كە هەم ئۆتۆریتەیەكی خۆیان لەسەر ئاستی
نێودەوڵەتی و وڵاتانی بەتایبەتی ئەوروپا هەیە، هەمیش بودجەیەكی زەبەلاحیان لەموڵكی
گشتی لەبەردەستدایە، زۆر ئاسانترو خۆشدەستانەتر دەیانتوانی، چەندان كۆنفرانسی
نێودەوڵەتی لە بارەگای سەرەكی نەتەوەیەكگرتوەكان لەئەمریكاو سویسرا هەروەها
پەرلەمانی ئەوروپا و شوێنانی تر سازبكەن و بیانكەنە سەنتەری چالاكیەكانیان بۆ ئەو
دۆسیەیانە.
بەداخەوە ئەو دوو حزبە بە وەزارەتی شەهیدانەكەی حكومەتی هەرێم، لیژنەی
شەهیدان و ئەنفالكراوانی پەرلەمانی كوردستان و نوێنەرایەتییەكانی حكومەتی هەرێم لەم
وڵاتانەی هەندەران لە ئەوروپاو دامودەزگا نێودەوڵەتییەكان كارێكی وایان لەو
دۆسایەیەدا نەكرد، سەرەڕای باشیی توانا ماددی و مەعنەوی و پەیوەندییەكانیان
بەوڵاتانی جیهان، كە لهئاستی گرنگی دۆسیەكەو هەروەها بانگەشەكردنییان بۆ خۆبە پارێزەریی
قوربانییانی ئەو تاوانانە و مافەكانی كەسوكاری قوربانییان بێت.
بەرای من، ئەگەر پرسی ئەنفال لهكۆتایدا بەگەلكوژی (ژینۆساید) لەسەر ئاستی
نیودەوڵەتی بناسێنرێت، ئەوا دەبێتە گەورەترین دەسكەوتی سیاسی و دیپلۆماتی و یاسای
نێودەوڵەتی، چونكه، ئەوكات:
١. نەتەوەی كورد وەك گەلێكی ژینۆساید بەرامبەركراو
دەناسێنرێت، ئەمەش وا دەكات لە ڕووی یاسایی و نێودەوڵەتییەوە ئیلتزامێكی ئەخلاقی
و یاسایی نێودەوڵەتیی بۆ پشتیوانی دۆزی كورد و پاراستنی گەلەكەمان دروست ببێت.
ئەمەش دەبێتە پاڵپشتێكی نێودەوڵەتی بۆ كێشەی كورد لەسەرجەم پارچەكاندا.
٢. هەموو ئەو كۆمپانیا، وڵات، بانک، كەسانی بازرگان
و شارەزا یانەی بەهەر جۆرێك كۆمەكی رژێمی سەدامییان كردووە بۆ دروستكردن،
بەكارهێنان، یان فرۆشتن و گواستنەوەی پاره، ماددە خاوەكان و چەكەكانی بەكارهاتوو
لەو بوارانەدا بەئاسانی دەدرێنه دادگا. دیارە بەپشتیوانی ناساندنەكە.
٣. گەلی كورد بەپێی یاسا داوای قەرەبووكردنەوه
لەسەرجەم ئەو وڵات و كۆمپانیایانە دەكات، كە لەمیانەی كارەساتەكاندا زیانی، گیانی،
ژینگەیی، كەلتوری و سامانیان بەمیللەتەكەمان گەیاندوە.
٤. ئاسان دەتوانرێت هەر تۆمەتبارێكی عێراقی و كوردی
گەر لە پرۆسەكەدا بە هەر جۆرێك بەشداری كردبیت لە دەرەوەی عێراق راكێشرێنە دادگاو
سزا بدرێن.
٥. لەكاتی راگەیاندنی دەوڵەتێكی سەربەخۆ لە هەر
پارچەیەكی كوردستاندا، پشتیوانییەكی مەعنەوی باش دەبێت، كەوڵاتانی جیهان دانی
پێدابنێن.
گەورەتاوانی ئەنفال، سەرەڕای ئەوەی كە گەورەترین و تراژیدیترین كارەساتی
نەتەوەیی و نیشتمانی بوو، كه لەسەدەی ڕابردوودا بەسەر گەلی كوردو خاكەكەیدا
هاتبێت، بەڵام دەبینین دوای ٣٥ ساڵ لەو تاوانە گەورەیە، دەسەڵاتی كوردی لەباشور
خەمسارد بووە، لەسەر ئاستی ناوخۆیی وەك داواكردنی قەرەبووكردنەوەی كەسوكاری زیندوی
قوربانییەكان لەلایەن بەغداوە، هەروەها تائێستاش وەك لایەنە مۆراڵی و یاساییەكەش
بێت، دەوڵەتی عێراق داوای لێبوردنی نەكردووە، جگە لەمەش لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش
وەك پێویست كاری وای بۆ نەكراوە، كە شایانی باس بێت. كەسوكاری بەجێماوی
قوربانییەكانیش لە خەم و كەسەر و چاوەڕوانی و نائومێدیدا رۆژانی ژیانیان
بەڕێدەكەن! لەسەر ئاستی نەتەوەییش كورد نەیتوانی لای كەمی لە باشوردا بیكات بەخاڵی
وەرچەرخان و یەكگرتن و ئاشتەوایی ناوخۆیی لێبكەوێتەوە، كە مەترسی شەڕی ناوخۆ و
دووبەرەكی ماڵئاوایی لە كورد بكات. بۆ نمونە ناوچەی چەمچەماڵ، كە بەپایتەختی
ئەنفال ناسراوەو زۆرترین قوربانییان داوە لەپرۆسەكەدا، مۆنۆمێتێك و مۆزەخانەیەكی
باشی لێكراوەتەوە بۆ ئەنفال، كەچی نە سەرۆك وەزیران و نەسەرۆكی هەرێمی كوردستان
تائێستا بۆ تەنها جارێكیش سەردانی ئەم مۆزەخانەیەیان نەكردوە!!
کورت و پوخت کاری گهوره و شایستهی وا له بواری دادوهریی، یاسایی نێودهوڵهتی،
دیپلۆماتی، فیلمسازیی و ...هتد نهکراوه، که ئاست گهورهیی و زۆریی قوربانیان
و زیانهکانی ئهو گهورهتاوانه بێت، ههر بۆیه دوژمنان جورئهتی ئهوه دهدهن
بهخۆیان که ههمان تاوان یان به جۆرێکی تر بهرامبهرمان دووباره بکهنهوه!
لێرهوه دهکرێت بڵێین، که پرۆسهی جینۆسایدکردن و گهورهتاوانی چهشنی
ئهنفال بهرامبهر گهلی کوردستان تهواو نهبووه، دهشێ له ئێستا و داهاتووشدا
بهرامبهر گهلهکهمان له باشور یان ههر پارچهیهکی تری کوردستاندا ڕووبداتهوه،
بهڵگهش بۆ ئهمه، بڕیاری ژماره ٢٥٠ی رێکهوتی ١٨/١/٢٠٢٦ وهزارهتی ئهوقافی دهوڵهتی
سوریایه، که لهسهروهختی هێرشی سوپای جۆلانی بۆ سهر رۆژئاوای کوردستان و ئهو
ناوچانهی ژێر دهستهڵاتی خۆسهرین له رۆژئاوادا، به راشکاوانه بڕیارهکه به
سورهتی ئهنفال دهست پێ دهکات و داگیرکردنی ناوچهکانی رۆژئاوای کوردستان به
(فتوحات) ناو دهبات. واته دووبارهکردنهوهی ههمان ههنگاوی ترسناک که سهدام
و بهعش پێش ٣٨ ساڵ ئهنجامیاندا. خۆشبهختانه ئهمجاره بارودۆخی سیاسی و ئهمنی
ناوچهکه لهگهڵ هاوکێشهی سیاسی نێودهوڵهتی، له ههمووی گرنگتر بهرگریی و
لهخۆبردوویی و گیانفیدایی شهڕڤانان و یهکگرتویی کورد له ناوهوه و ههندهران ئهنجامدانی
تاوانی گهورهیان لهبار برد.
پرسیاره گهوره و پڕماناکه لێرهدا ئهوهیه: ئایا کورد چی بکات و چی
پێ دهکرێت، تا بۆ داهاتوو ڕێگری له ههنگاو و تاوانی لهم جۆره بکات؟