ماڵی دەوڵەت
4/4/2026 1:31:00 PM
سەمیر میرانی
"دەوڵەت تە نها خاکێک نییە کە ئێمە هاوبەشیبین تێیدا ، بەڵکو دادپەروەرییە کە دەبێ ئێمە هاوبەشبین تێیدا :- مۆنتسکیۆ
مێژوو شاهیدی زۆر نیشتمان بووە، بەڵام کەمیان بون بە دەوڵەتی ڕاستەقینە. ڕەنگە زەوی گەلانی جۆراوجۆر یەکبخات، بەڵام دەوڵەت تەنیا کاتێک سەرهەڵدەدات کە ئەو گرووپە هەمەچەشنانە بناغەیەکی دادپەروەرانە بۆ پێکەوەژیان بدۆزنەوە.
بۆیە پێدەچێت پەیوەندی نێوان هەرێمی کوردستان و عێراقی فیدراڵی زیاتر بێت لە تەنها پرسێکی سیاسیی ڕاگوزەر؛ بەڵک و پرسیارێکە دەربارەی خودی مانای دەوڵەت. وڵاتێک کە چەندین ناسنامەی هەبێت چۆن دەتوانێت بە یەکگرتوویی بمێنێتەوە بەبێ ئەوەی داوای ئەوە بکات کە کەس دەستبەرداری ناسنامەکەی نەبێت ؟
ئەم وڵاتە لە مێژە سەردەمێکی ناسیوە کە دەوڵەت و دەسەڵات تێکەڵ بوون. دەوڵەت لەبری ئەوەی تەرازووی دادپەروەری بێت، هەندێک جار بوو بە ئامرازی هێز. لەم جۆرە ساتانەدا ناڕەزایەتییەکان لەدایک دەبن و لە یادەوەری بەکۆمەڵدا چەسپاون، نزیکە بگۆڕدرێن بۆ چارەنووسێکی هەمیشەیی. کورد پشکی خۆی لەو ئەزموونانە هەیە ، بەڵام ئەو گەلانەی کە بە دیلی برینەکانیان دەمێننەوە، ناتوانن داهاتوویەکی جیاواز بنیات بنێن. چونکە ئەگەر یادەوەری نەگۆڕێت بۆ حیکمەت، ئەوا دەبێتە تەنها دووبارەکردنەوەی مێژوو. بۆیە پرسیاری ئەمڕۆ لەسەر ڕابردوو نییە، بەڵکو لەسەر خودی دەوڵەتە: ئایا نەتەوەیەکی هەمەچەشن دەتوانێت ببێتە گرێبەستێکی دادپەروەرانە لە نێوان بەشە پێکهێنەرەکانیدا، یان تەنیا هاوسەنگییەکی نا جێگیر لە نێوان هێزە ڕکە بەرە کاندا دەمێنێتەوە؟
لە قوڵایی سیاسەتدا هێزی دەوڵەتێک بە توانای سەپاندنی یەکڕیزیی ناپێورێت، بەڵکو بە توانای یەکگرتوویی بکاتە هەڵبژاردەیەکی عەقڵانی بۆ هەمووان. دەوڵەتێک کە بەشێک لە خەڵکەکەی هەست بکات شوێنی خۆیان لەناو خۆیدا کاتییە، دەوڵەتێکی جێگیر نییە، هەرچەندە بەهێز دەربکەوێت. ئەو بیرۆکەیەی کە زۆرجار دەوترێت "نیشتمان ماڵی هەموانە "، بیرۆکەیەکی سادەیە. بەڵام کاتێک لە ڕووی سیاسییەوە تێدەگەین، ئەم دەستەواژەیە مانای شتێکی زۆر قووڵترە لە وێنەیەکی تەنها شیعریی. ماڵ ماڵ نییە تەنها لەبەر ئەوەی دیوارەکانی وەستاون، بەڵکو لەبەر ئەوەی دادپەروەری لەناو دانیشتووانەکەیدا بەرجەستە بوە . ئەگەر دادپەروەری لە یەک ماڵدا تێکبچێت، ئەوا ماڵەکە خۆی دەست دەکات بە لەدەستدانی مانای خۆی پێش ئەوەی دیوارەکانی تەنانەت لەتبن . بۆیە وتنی عێراق ماڵێکە بۆ هەمووان میتا فۆرێکی ئەدەبی نییە، بەڵکو پێناسەیەکی سیاسییە بۆ دەوڵەت. دەوڵەت ماڵێکی هاوبەشە، نەک تەنها لەبەر ئەوەی هەمووان تێیدا دەژین، بەڵکو لەبەر ئەوەی مافەکانیان لەناو ئەودا بە یەکسانی پارێزراون.
لێرەدا ڕۆڵی ڕاستەقینە هی دەستوورە. دەستوور تەنیا دەقێکی یاسایی نییە، بەڵکو ئەو بناغەیەیە کە ڕێگری دەکات لەم ماڵە هاوبەشە ببێتە گۆڕەپانی ململانێی نێوان دانیشتووانەکەی. کاتێک دەستوور پشتڕاست دەکرێتەوە، ناکۆکییەکان دەگۆڕدرێن بۆ جیاوازیی بەڕێوەبردن. کاتێک پشتگوێ دەخرێت، هەر لایەنێک پەنا بۆ پاراستنی خۆی دەبات بە ئامرازەکانی خۆی، وەک ئەوەی دەوڵەت هەرگیز بوونی نەبووبێت. ئەوەی کورد لەو چوارچێوەیەدا بەدوایدا دەگەڕێت، جیابوونەوە نییە لە دەوڵەت، بەڵکو چەسپاندنی ماناکەیە. هاوبەشی لەناو دەوڵەتدا لەسەر بنەمای ئیمتیازات نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای هاوسەنگییە؛ بە مەبەست دانەمەزراوە، بەڵکو بۆ گەرەنتی دامەزراوە. تاکە گەرەنتییەک کە هەموو کەسێک بەبێ ترس بتوانێت لەسەری بوەستێت، ئەو یاسای گشتیەیە کە بۆ خۆی هەڵیبژاردووە. "یاسا ئەو فۆرمەیە کە ئازادی تێیدا بەرجەستە دەبێت" - ئیمانوێل کانت.
(ئەو کەسەی بۆی ڕادەکێشرێت، ڕێنمایی دەکرێت، ئەوەی لێی ڕاکێشراوە لەناو دەچێت).
ئەو پارادۆکسە سادەیە کە زۆرجار لە سیاسەتدا چاوپۆشی لێدەکرێت، ڕوون دەبێتەوە: کورتترین ڕێگا بۆ یەکگرتوویی نەتەوەیی، لە داواکردن نییە کە هەمووان وەک یەک بن، بەڵکو لە گەرەنتیکردنی یەکسانییان لەبەردەم ئەو حوکمڕانییەدایە کە بەڕێوەیان دەبات. کاتێک دەستوور دەبێتە تەرازووی پەیوەندییەکانی نێوان پێکهاتەکانی میللەت، هەڕەشەکردن بۆ سەر یەکگرتوویی نامێنێت، بەڵکو دەبێتە یەکێک لە هۆکارەکانی مانەوەی. تەنیا ئەو کاتە ئەو لێدوانەی کە ئەم دەوڵەتە ماڵێکە بۆ هەمووان دەبێتە واقیعێکی سیاسی نەک میتافۆری زمانەوانی، چونکە خانوویەک کە لەسەر دادپەروەری دروستکراوە بەرگە دە گرێت ، لە کاتێکدا خانوویەک کە لەسەر هەژموونی بنیات نراوە، دەڕووخێت، تەنانەت ئەگەر دیوارەکانیشی بە پێوە بمێننەوە.