کەلتور

ئایدیا و بونیاد..بادە و شەراب

05:16 - 13/09/2020 146 جار خوێندراوەتەوە

حسێن لەتیف

شێوە و ناوەڕۆک،بە دەربڕینێکی تر  بونیاد و ئایدیا،سەرەکیترین پێداویستی نووسین؍ ئاخاوتنن. هیچ ئایدیایەک بەبێ بونیاد ناخرێتە ڕوو،خاوەن ئایدیاکان بە دوای بونیادی گونجاو دا دەگەڕێن  بۆ خستنە ڕووی  ئایدیاکانیان.
لەفیزیادا دەوترێت ئاو شێوەی ئەو دەفرە وەردەگرێت تێی دەکرێت، واتە شێوەی جێگیری نییە،لەگڵاس دا جۆرێکە و لە جام دا جۆرێکی ترە،دەفرەکە شێوە بە ئاوەکە دەبەخشێت. ئایدیا پێچەوانەی ئاوە،ناکرێت  هەموو ئایدیایەک لە هەموو بوونیادێکدا جێگا بکرێتەوە، بونیاد دەفری ئایدیایە.بەڵام ناکرێت هەموو ئایدیاکان بکەینە یەک دەفرەوە.بەڵکو هەر ئایدیایەک دەکرێت بکرێتە دەفری تایبەت بەخۆیەوە.
بەو مانایە نا ئێمە فۆرمێکی  پێش وەخت ئامادەمان هەبێت بۆ ئایدیاکانمان بەڵکو هەر ئایدیایەک فۆرمی خۆی دادەڕێژێت.بونیاد واتە زمان،زمانیش  بریتییە لە دەنگ و وشە و ڕستە و ڕیتم،ئەوانە دەبنە دەفری ئایدیاکانی دەقنووس.
*
ئایدیاکانمان لە چ بونیادێک دا جێگایان دەبێتەوە؟ڕەنگە بووترێت زمان سەرزەمینێکی فراوانە و جێگای هەموو ئایدیایەکی تێدا دەبێتەوە،ئەمە ڕاستە بەڵام هەمووئایدیایەک بونیادی خۆی دادەڕێژێت،بە مەرجێک دەقنووس ڕوانگەی هەبێت بۆ بونیاد.دەقنووس  ڕۆڵی کیمیاگەر دەبینێت،
لە پێکهاتەکانی بونیاد کیمیای تایبەت بەخۆی دەدۆزێتەوە یان دایدەهێنێت. ئەدەبیاتی عیرفانی ،ئەدەبیاتی بەرگری ،ئەدەبیاتی کرێکاری،ئەدەبیاتی بێهودەیی،هەریەکەیان فەرهەنگی تایبەتی زمانی خۆیانیان هەیە.هیچکام لەو ئەدەبیاتانە بەکەرەستەی  ئەویتر دەقی  بەرهەم نەهێناوە.بەڵکو کەرەستەی خۆیانیان داهێناوە بۆ گەیاندنی ئایدیاکانیان.
*
نالی،بەتەنها نا،بەڵکو لەگەڵ سالم و کوردی پێکەوە زمانی شیعری" قوتابخانەی بابان"ئەگەر  ئەو دەربڕینە گونجاوبێت بۆ ئەوکارەی ئەوان دادەهێنن.مەحویش لە ناوهەمان قوتابخانەدا جێگای  دەبێتەوە بەڵام مەحوی بەڕەهەندی عاریفانەی شیعرەکانییەوە،تایبەتمەندییەکی تر بەو زمانە دەبەخشێت ،سێکوچکەی  بابان داینهێناوە.مەحوی ئایدیای خۆی ڕشتە دەفری عیرفانەوە.موفرەداتی  شیعری مەحوی ،دەنگ و ئاوازی وشە و ڕستەی مەحوی ،بونیادێکی تایبەت بەئەون نەک کەسی تر. ئەوە وایکردووە سەبکی شیعری مەحوی بەئاسانی بناسینەوە ئەگەر ناوی  ئەویشی لەسەر نەبێت
*
"لە زاری مرۆڤەوە وشەکان دەردەچن و لەزاری سروشتیشەوە شتەکان"*دەقنووسی داهێنەر ،کەسێکە نیشتەجێی  زمانە،شتەکان دەباتە ناو زمانەوە. دەقنووسی سادە نیشتە جێی ناو شتەکانە.لەبریتی زمان بەخشین بەشتەکان ، وێنەی شتەکان دەگوازێتەوە .
*
هەموو نووسینەکان،دەچنەوە ژێرئاسمانی گێڕانەوە،شیعر،چیرۆک، ڕۆمان، ڕاپۆرتی  ڕۆژنامەوانی،تابلۆ،کاریکاتێر و میوزیک.سەما ،
هەرهەموویان دەیانەوێت چیرۆکێکمان بۆ بگێڕنەوە، بە کەرەستەکانی خۆیان. لەگەڵ ئەوەش دا دەستەواژەی  گێڕانەوە ڕووبەرێکی گرنگە بۆ خۆدزینەوە لە بەرپرسیاری هونەری نووسین. گێڕانەوەی هەر بابەتێک پێویستی بە بوونیادی تایبەت بەخۆی هەیە. هەر مرۆڤێکی ئەم وڵاتە دەتوانێت چەند کاتژمێر چیرۆکی ژیانی خۆی بگێڕیتەوە،بەڵام نە چیرۆکە و نە شیعرە و نە ڕۆمان، چونکە ڕەگەزەکانی دەقێکی هونەری تێدا نییە.لێرەوە دەکرێت هەریەک لەشیعر و ڕۆمان و چیرۆک  بەگێڕانەوەی هونەری  دابنێین،بە مەرجێک ئەتەکێتی خۆیان هەبێت.گێڕانەوە ئەو جامە نیە ئاوی تێبکەین و بە نرخی شەراب پێشکەشی بە میوان بکەین.چونکە مرۆڤ دەتوانێت جیاوازی لەنێوان تامی شەراب و ئاودا بکات،لەهەرچ دەفرێک دا بێت.پێویستە شەراب و ئاو هەریەکەیان لە دەفری خۆیدا پێشکەش  بکرێن.چونکە خوێندنەوەش وەک شەراب خواردنەوە،چەندە پێویستی بێت،ئەوەندەش فەنتازیایە.
*
گێڕانەوە ،چەمکێکە لە ڕەخنەی ئەدەبی دا،لەڕەخنەی ئێمەدا هێشتا پێناسە نەکراوە،بۆیە لاوازی تێکستەکان لە پەنای "گێڕانەوە"دا دەشاردرێنەوە. ئەگەر ئەمە جارێک لاوازی ڕەخنەی  ئەدەبی  ئێمە بێت ئەوا جاری دووەم  ئامادەنەبوونی هۆشیاریی ئەو دەقنووسانەیە بەرانبەر بەهونەری گێڕانەوە،کە ناتوانن دەقەکانیان ببەنەوە ناو ژانرێکی دیاری کراوی گێڕانەوە. دەبێت ئەوە جیابکەنەوە لەیەکتر کە گێڕانەوە  ژانر نییە بەڵکو لەیەک کاتدا هەم ڕەگەزە و هەم کایە.ڕگەزە کاتێک دەقنووس پەنا دەباتە بەر ئاستە جیاوازەکانی گێڕانەوە بۆ ئەوەی چیرۆکێکمان بۆ بگێڕێتەوە،یان هەواڵسازێک هەواڵێکمان بۆبنووسێتەوە،سەمکارێک بە جووڵە شتێکمان بۆ دەگێڕێتەوە ،لەو جێگا گێڕانەوە دەبێت بە کایە جێگای هەموو ئەو ژانرانەی تێدا دەبێتەوە، بونیادی جیاوازیان هەیە.

 

*ادونیس،محیط الاسود،ص249

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن

Advertisement