هەواڵ

شیعر وەک پێرفۆرمانس... شیعر وەک شێوەکاری

10:05 - 10/01/2020 361 جار خوێندراوەتەوە

حسێن لەتیف

کاتێک قسەلەسەر پەیوەندی شیعر و پێرفۆرمانس دەكەین، مەبەستمان نییە قسە لەسەر  شیعری درامی یان درامای شیعریی بكەین، هێندەی ئەوەی دەمانەوێت قسە لەسەر  پەیوەندیی شیعر و پێرفۆرمانس بكەین وەك زاراوە و چەمكێكی ناو  هونەری شانۆ، كاتێك شیعرو پێرفۆرمانس تێكەڵاو دەبن چ گۆڕانێك لە شیعردا روودەدات؟ یان چی لە تێگەیشتنی وەرگر روودەدات؟


بۆ وەڵامی ئەم جۆرە پرسیارانەیش، دەبێت ئەوە بە یادی خۆمان بهێنینەوە كە شیعر زیاد لە كەناڵێكی هەیە بۆ گەیشتنی بە وەرگر، ئەمەش گرێدراوە بەو تەكنیكەوە كە شاعیر  شیعرەكەی خۆی پێ دەنووسێتەوە.گوێ‌ و چاو دوو كەناڵی گەیاندنی شیعرن بە خوێنەر، یان وەرگر، كاتێك  بۆ گەیاندنی شیعر پشت بە كەناڵی گوێ دەبەستین ئەوا راستەوخۆ شەپۆلە دەنگییەكانی شاعیر، تۆنی دەنگی شاعیر، بەشداری كاریگەرییان دەبێت لە گەیاندنی دەقە شیعرییەكە بە وەرگر، تۆنی دەنگ و شەپۆلی دەنگ ئەگەرچی نابن بە بەشێك لە بونیادی دەق لە سەر نووسراو، بەڵام دەبن بە دوو میكانیزمی گرنگ لە گەیاندنی دەقدا، گوێی وەرگر و قوڕگی شاعیر پێكەوە پڕۆسەی گەیاندن كامڵ دەكەن، چەندە “خوێندنەوە/ ئیلقا”ی شاعیر گرنگە، هێندەش گوێی وەرگر گرنگە، شاعیر بە چ تۆنێك دەخوێنێتەوەو گوێگر پێشوازی لە چ تۆنێك دەكات، قوڕگ‌و هونەری خوێندنەوەی شیعر، دەتوانن كاریگەریی خۆیان بەسەر تێكستەوە بەجێبهێڵن، لانی كەم لە ساتی خوێندنەوەدا، ئەم كاریگەریەشیان  لە رێگای درێژكردنەوەی پیتە بزوێن و دەنگدارەكانەوە دەكەن، ئەگەر گونجاوبێت ئەم حاڵەتە  بە دەقی دەنگ تەوەری ناو ببەین، چونكە دەق  بۆگەیشتن پەنا دەباتە بەر تەكنیكەكانی دەنگ. لاوازی  لە ئیلقا و هونەری خوێندنەوەش زیان بە پڕۆسەی گەیاندنی تێكست دەگەیەنێت. دەقی “شێركۆ بێكەس” دەقێك بووە لە دەوری دەنگ تەوەری سوڕاوەتەوە، دەنگی ئەو، كەناڵێكی گرنگی گەیشتنی تێكستەكانیەتی بە خوێنەر، هێندە گرنگیی بە هونەری خوێندنەوەی شیعر دەدا،  تا ئەو ئاستەی شیعری “شێركۆ بێکەس” تەنها شێركۆ خۆی دەیتوانی ئیلقای بكات، بە رادەیەك  چەندە چێژ لە تێكستەكانیدا بوو، هێندەش چێژ لە هونەری خوێندنەوەی ئەودا بوو، بە تەنیشت تەكنیكی دەنگەوە، جووڵەكانی دەست و دەم و چاو، بەرزبوونەوەو نزمبوونەوەكانی لەسەر شانۆ، دەبوونە جۆرێك  لە نواندنی ئەو حاڵەتە دەرونیانەی شاعیر كە لە دەنگیدا هەبوون، لێرەوە ئیتر ئەوە بە تەنها دەنگ نییە دەتوانێت شیعر بگەیەنێت بە وەرگر، بەڵكو جەستەش هەموو ئەو وەزیفە كۆمینیكەیشنانە  رادەپەڕێنێت كە دەنگ دەیەوێت ئەنجامیان بدات. دەنگ و جەستە دەبنە دوو رەگەزی گرنگ و پێرفۆرمانس،  لە شیعری شێركۆ بێکەسدا، بەبێ‌ ئەو دوو رەگەزە، شیعری شێركۆ وەك پێویست ناگەن بە وەرگر، چونكە ئەم دوو رەگەزە پێكەوە یارمەتی وەرگر دەدەن زیاتر توانای تێگەیشتنیان لە شیعری ئەو هەبێت، زیاتر لە حاڵەتە ویژدانی و دەروونییەكانی ئەو تێبگەن، زیاتر توانای كۆكردنەوەی وێنە شیعرییەكانی ئەویان هەبێت.

 


 لە پەیوەندی بە پێرفۆرمانسەوە لە شیعری كوردیدا، ئێمە بەر ئەزموونێكی تری جیاواز دەكەوین، ئەویش ئەزموونی”فەرهاد پیرباڵ”ە، بە پێچەوانەی “شێركۆ بێكەس”ەوە كە بۆ گەیاندنیان گوێ‌ كەناڵی سەرەكییە، هەندێك لە دەقەكانی فەرهاد پیرباڵ، تەنها بۆ چاو نووسراون، بۆ بینین نەك بۆ بیستن، بەتایبەتی هەندێك  لە دەقەكانی ناو كتێبی مانیفێستی دووەمی وێران، دەبێت چاو توانای كۆكردنەوەی بەش و بونیادی دەقە شیعرییەكەی هەبێت، دەقەكانی ناو ئەم كتێبە بۆ ئەوە نین بە دەنگ و جووڵەوە بخوێنرێنەوە، ئەم دەقانە  بە پێچەوانەی دەقی شێركۆییەوەن، شاعیر رۆڵی نییە لە گەیاندنیاندا، بەڵكو خوێنەر دەبێت خۆی  لە رێگای بینینەوە بگات بە قوڵاییەكانی تێكست، نیگاكانی توانای رۆشنكردنەوە و تیشكخستنە سەر نەوتراو و نەبینراوی ناو تێكستیان هەبێت، لێرەدا دەكرێت ئەم جۆرە لە شیعر بە شیعری بێدەنگ ناو ببەین. لە ئەزموونە شیعرییەكەی مانیفێستی دووەمی وێران،  هێزی دەنگ و جووڵەی جەستەو دەم و چاو هەڵگر و گەیەنەری ئاماژەی ناو تێكست نین، بەڵكو بە تەنها بینین، بینینی خوێنەر خۆی پڕۆسەی گەیاندن ئەنجام دەدات، ئەگەر دەقی شێركۆ دەقگەلێك بن  لە شاعیرەوە بۆ خوێنەر بن، ئەوا دەقی “فەرهاد پیرباڵ” بە پێچەوانەوەیە، دەبێت خوێنەر بە ناو تەكنیكەكانی نووسین و مەتاهاتی زماندا بڕوات بۆ لای مەبەستەكانی تێكست، ئەزموونەكەی فەرهادكە بۆ بینینە، سوودی لە هونەری شێوەكاری بینیووە و دەبینێت،كاتێك باس لە شەڕ دەكات بە تەنها یەك وشە بە كار دەهێنێت، ئەویش شەڕە، بەڵام هەر بەو وشەیە تابلۆی گۆڕێك درووست دەكات. چەندین نموونەی تریش، ئەم جۆرە لە شیعر كە ئاوێزانی هونەری شێوەكاری دەبێت تەنها بۆ بینینە نەك بۆ بیستن.


لە پەیوەندیی نێوان شیعر و پێرفۆرمانسدا، ئەزموونی فەرهاد پیرپاڵ زۆر جیاوازە، ئەو كاتێك شیعر دەخوێنێتەوە، هەست ناكەم بە تەنیا لە بەردەم شاعیرێكدام، بەڵكو لەوە زیاتر هەستدەكەم لە بەردەم ئەكتەرێكدام، شاعیرە و تێكستێك نمایش دەكات، یان لە بەردەم ئەكتەرێكدام و دەیەوێت رۆڵی شاعیرێك نمایش بكات، كاتێك دەڵێت لە فولكەی ژێر پەیكەرەكەی “ئەحمەدی خانی” عەلی مەردانی بینیووە گفتوگۆ دەكەن، فەرهاد لەوێدا گۆرانی فاتیمەی عەلی مەردان دەڵێتەوە. فەرهاد پیرباڵ بە تەواوی توانایەوە دەنگ و جووڵەی جەستەی دەخاتە كار و دەیەوێت نمایش عەلی مەردان بكات لە گۆرانی ست فاتیمەدا.

دەقی شیعریی
لەسەر سێ ئاست هەڵدەسەنگێنرێت:

ئاستی یەكەم:
بیستن لە نموونەی شیعری شێركۆ بێكەس، كە خۆی دەیخوێنێتەوە، شێوازی خوێندنەوەی خۆی چێژی بیستنمان دەباتە ئاستێكی جیاواز لەوەی كە خۆمان بیخوێنینەوە.
ئاستی دووەم:
لەسەر ئاستی بینین، هاوشێوەی دەقەكانی ناو مانیفێستی دووەمی وێرانی فەرهاد پیرباڵە، بۆ ئەوەی بتوانین چێژ لەو جۆرە دەقانە وەربگرین، دەبێت بە پاشخانی بینەرێكی شێوەكارییەوە بیخوێنینەوە.
هەر لەبەر ئەم سێ ئاستەی هەڵسەنگاندنە، بە تەنها بە بیستن یان بە خویندنەوەی دەقێك ناتوانین داوەری لەسەر دەق بكەین، بەڵكو دەق پێرفۆرمانسیشە، بە هەمانشێوەیش ناتوانین لە ساتی پیرفۆرمانسی شیعردا داوەری لەسەر دەقەكە بكەین، چونكە ئەوكاتە ئێمە تەكنیكی نووسینی شیعرەكە لەسەر كاغەزمان لە بەردەست نییە، واتە چۆنیەتی بەكاربردنی سپێتی كاغەز و رەشكردنەوەی.
ئاستی سێهەم:
ئاستی پێرفۆرمانسە، ئیتر لە فۆڕمی پیرۆفۆرمانسی شیركۆیی بێت یان فۆڕمی فەرهاد پیرباڵ.
لەسەر ئاستی گشتی، شیعری فەرهاد و شێركۆ، وەك كۆمیدیا دەردەكەون، چونكە وەرگری كوردیی لەوە تێنەگەیشتووە كە شیعر  هاوماڵە لەگەڵ شێوەكاری و پێرفۆرمانس.

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن