هەواڵ

نالی بەدیدێ دی

09:22 - 03/08/2019 792 جار خوێندراوەتەوە

حەکیم مەلا ساڵح


لە خوێندنەوەی دیوانی ئەم كەڵە شاعیرەماندا، كێشە و گرفتێكی دیكە دێتە دەستمان، ئەویش ئەوەیە، ئایا شاعیر بە ویست و نیازی خۆی لە شاری سلێمانی (دارالمعارف - زانكۆ)ی ئێستەو ئەو سەردەمەش رێگای ڕۆشتنی گرتەبەر؟ یاخود سەرانی دەستەڵاتی بابان لێ‌ ی قەڵس بوون‌و دەریان پەڕاند؟
بەپێی خوێندنەوەی چەند بەیتێك، ئەو هەردوو لایەنەمان دێتە دەست و بۆمان دەبێتە جێگای سەرسوڕمان، چونكە لە خوێندنەوەی دیوانەكەدا، بە ئاسانی ئەوەمان بۆ دەردەكەوێ‌ كە ئەم و (سالم) ی هاوڕێی چەند دڵبەند و دڵسۆزی ئەو میرنشینە و دەستەڵاتدارانی بوونە، كەچی ئەم شاعیرە پایەبەرزەمان لەلایەكەوە  هامان دەداتە دەست و پێش چاومان دەخات كە بە ویستی خۆی میرنشینەكەی جێ‌ هێشتووە، نموونەش ئەوەی كە دەڵێت:‌ 
قوربانی (بیلال) م كە (هیلال)انە هەڵهاتووم. 
دیوان ل 278
ئەوە مێژوومان پێمان دەڵێت‌: كە حەزرەتی بیلال لە بەر ستەمی زۆردارانی حەبەشە رووی لە مەككە كردووە، بەم پێیە (نالی) ش لەناو میرنشینی باباندا ستەمێكی لێ كراوە، بۆیە لێی هەڵهاتووە.  ئەوەندەی بیرم لێكردبێتەوە، ستەمەكە ئەوە بووە كە لەو سەروبەندەدا (مەولەوی تاوگۆزی و مەستوورەی ئەردەڵانی) روو لە سلێمانی دەكەن و دەستەڵاتدارانی بابانیش بەگەرمی پێشوازییان لێدەكەن، نالیش ئەم كارەی پێ‌ خۆش نابێ‌ و بەوەی دەزانێ‌ كە تاجی (ملك الشعرا‌ء)یان لەسەر داگرتووە، لە بەیتە شیعرێكیدا خراپ دادەبارێ‌ بەسەر ئەم دوو شاعیرەدا و دەڵێت:‌ 
ئەم (سەرسەری بازانە) كەوا هەمسەری  (بووم) ن
موشكیل بگەنە ساعیدی شاهێكی وەكو من 
دیوان. ل 314
وەكو مامۆستای گەورە لە شوێنی خۆیدا بۆی نووسیوین(مەولەوی كە لە سلێمانی مۆڵەتی مەلایەتی وەردەگرێ‌، ئەحمەد پاشای بابان بەو هۆیەوە سەیرانێك بۆ شاعیران و پیاوماقوڵان لە سەیرانگای (سەرچنار) ساز دەكات) لەم رووەوە مێژوومان نەدیووەكە ئەم سەیرانە بۆ بە مەلابوونی (نالی) كرابێت، بۆ مەستورەش رێزی تایبەتی لێگیراوە، چونكە دوای گرفت و كارەساتێك پەنای بۆ سەرانی بابان هێناوە و ئەوانیش رێزی تایبەتی لێدەگرن و سەنگی رادەگرن، وشەی (بووم) لە بەیتە شیعرەكەدا مەبەستی میرنشینی ئەردەڵانە و (سەرسەری بازان) یش مەولەوی و مەستورەن، كە وایان دەداتە قەڵەم بە هەردووكیانەوە ناگەنە بازووی ئەو. لە پارچە شیعری دووهەمی پیتی (نون) دا هەروای دیاری كردووە كە بۆ خۆی و بەویستی خۆی سلێمانی بەجێ هێشتووە، نەك ئەوەی دڵیان شكاندبێ‌، دەڵێت:‌ 
رەفیقان من ئەوا (رۆیم) لەلاتان
لە (مەزڵوومان) بڵا چۆڵبێ‌ وڵاتان.. ل 328
وشەی (رۆیم) واتە بە خواستی خۆم رۆشتم، یا دەڕۆم و خۆیشی بە (مەزڵوم) دیاریی كردووە، زوڵمەكەش هەر ئەو رێزگرتن و بایەخەیە كە سەرانی بابان لە (مەولەوی و مەستورە) یان گرتووە. لە بەیتی پیش كۆتایی ئەم شیعرەدا دەڵێت:
شكاری (وەحشییان) بەس دەستە مۆكەن
نەوەك بەربێ شكاری (خانەزا) تان. ل330 
وشەی وەحشییان هەر ئەو دووزاتە دەگرێتەوە و (موحیبی بێ ریا) ش جگە لەوەی مەبەستی خۆیەتی، ئەوەش دەگەیەنێت لاتیرێكی تێدایە بەتایبەتی بۆ مەولەوی، چونكە ساڵانێك لە شاری (سنە) ی پایتەختی میرنشینی ئەردەڵاندا خوێندوویەتی و بووەتە دۆست و هاودەمی سەرانی ئەو میرنشینە. بەمەش بە (ریاكار) دەیداتە قەڵەم. بەڵام ئەوەی لەدەستدایە ئەوەیە كە مەولەوی جیاوازی لەنێوان (ئەردەڵان و بابان) و دەستەڵاتدارێتی (پاشاكانی جاف) دا نەكردووە، بەڵكو بەچاوی سۆز لە هەموویانی روانیووە و بە دەستەڵاتدارێتی كوردی زانیوون. كورتەی مەبەست لەمەدا ئەوەیە كە نالی لەم دوو شیعرەیدا بە ئاشكرا و بێ زمانە مەتەڵاویەكەی دەریبڕیووە، كەخۆی سلێمانی بەجێ هێشتووە. كەچی لەبەرامبەر ئەمەدا دەگەین بەم بەیتانەی خوارەوە و وای نیشان دەدات، كە دەربەدەر كراوە و بە ویستی خۆی نەبووە. وەك دەڵێت:
لە قوربی (قاب قوسین) ی دوو ئەبرۆت
من (ادنی) چ (دوور) و (دەربەدەر)مام.   
 
جاران بە مەودایەكی زۆر كورت (ئەی سلێمانی یا میری بابان) لێتەوە نزیك بووم، كەچی ئێستە چەند (دوور) م لێت و (دەربەدەر) كراوم. لە دوابەیتیشدا دەڵێت:‌
لە (دارالعلم) ی تەحیسلی مەعاریف
وەكو (نالی) جەهوول و بێخەبەرمام. ل 275
(دار العلم) مەبەستی سلێمانییە، كە ژمارەیەك مەلای باشی تێدابووە، هاوڕێ‌ لەگەڵ دەستەیەك شاعیردا وەك (خۆی، سالم، كوردی، خاكی، مەلا عوسمانی فایەق و مەحوی) كە ئەمە بۆ ئەو رۆژگارە هەر شارێكی پێشڕەو و نموونەیی بووە. وشەی (جەهوول) یش راستە (هیچنەزان) دەگەیەنێت.بەڵام شاعیر مەبەستی ئەوەیە هیچ هەواڵێكی سلێمانی نازانم و خەبەرم لە هیچ شتێكی نییە. لەم بەیتەشدا هەمان مەبەست دیارە دەڵێت:‌
وەی كە رووزەردی مەدینە و روو سیاهی مەككە خۆم
(دەركراو)و (دەربەدەر)یاڕەب دەخیلی عەفووی تۆم. 
ل 309
ئەو جووتە وشەی ناو كەوانەكان، ددان پێدانانێكی وەهایە كە سەرانی بابان لێی لووتەلابوون و دەریان كردووە و دووچاری دەربەدەری بووە. دەركردنەكەش لەبەر خۆبەگەورەزانین بووە  و هیڵی راست و چەپ هێنان بەسەر شاعیرانی دیكەدا. وەك لەم بەیتەدا دەریدەبڕێ:
شیعری خەڵكی كەی دەگاتە شیعری من بۆ نازكی
كەی لە دیقەتدا پەتك دەعوا لەگەڵ هەودا دەكا. 
ل 104
دیاری كردنی شیعری شاعیرانی تر بە (پەتك) و شیعری خۆی بە (هەودا) ئەمە ئەوپەڕی سەرخستنی خۆیەتی بەسەر شیعرەكانی دیدا. راستە شاعیری دیكەی لەخۆبایی بوو هەبوون، بەڵام ئاوا؟
هەموو ئەوەمان لەلا بڕاوەتەوە، كە ئەم شاعیرەمان پلەیەكی بەرز  و بەرچاوی هەبووە و هەیە، دیوانەكەی ئەوە نییە جارێ یا دوو جار بیخوێنیتەوە و تێر و تەسەلت بكات، بەڵكو دەبێ زۆرجار بچیتەوە خزمەتی، چونكە زۆر هونەریانە بابەتەكانی رەوانبێژی لە شیعرەكانیدا دیارن، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا پرسیار ئەوەیە چۆن ئەم دوو دژیەكییەی یەك خستووە؟ دیارە مەبەست (رۆشتووە) یا (دەركراو) ە كە بەیەك ناخۆن

(نالی) بەداوە شەعری دەقیقی خەیاڵی شیعر
بۆ ئەو كەسەی كەشاعیرە سەد داوی نایەوە.   
ل 560 
ئەگەر بۆ كەسێكی شاعیر كە سەری لە هونەری شیعر دەردەچێ‌ (سەد داو) ی نابێتەوە، ئەوا بۆ ناشاعیر ئەو سەد داوە دەبێتە هەزاران، بەڵام لە خوێندنەوەی ئەو بەیتانەی سەرەوەدا هیچ (داو) ێ نابینرێ و نییە، بۆیە جێگای سەرسوڕمانە.
ئەوەم لەلا بووەتە جێگەی پرسیار، كە كاكە فاتیحی رەحمەتی، بەهاوكاریی باوكی و كاك محەمەدی برای، چۆن لە پاكژكردن و لێكدانەوەی دیوانەكەدا هیچیان لەسەر ئەم بەیتە دژبەیەكیانەیان نەنووسیوە؟

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن