هەواڵ

رۆژئاوای كوردستان.. دورگه‌یه‌كی دیموكراسی له‌ناو جه‌نگه‌ڵێكی پڕ له‌ كاولكاریدا

10:39 - 24/07/2019 125 جار خوێندراوەتەوە

زەمەن: محه‌مه‌د حسێن


 رووبەری خاكی رۆژئاوای کوردستان، ئه‌و ناوچانه‌ی ئه‌مڕۆ ئیداره‌ی سه‌ربه‌خۆی ‌باكورو رۆژهه‌ڵاتی سوریا ده‌یبات به‌ڕێوه‌ ٥١ هەزارو ٥٥٤ كیلۆمه‌تری چوارگۆشه‌یه‌ و ٢٧.٨٤% تێکڕای خاكی سوریا پێك دەهێنێ. ئەم رووبەرە له‌ هه‌رێمی كوردستانی عێراق گه‌وره‌تره‌ كه‌ ٤٠ هەزار كیلۆمه‌تری چوارگۆشه‌یه‌. 

هه‌روه‌ها گه‌وره‌تره‌ له‌ ١٢٤ وڵاتی سه‌ربه‌خۆی ئه‌ندامی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان‌، له‌ ناویاندا دانیمارك، سلۆڤاكیا، هۆڵه‌ندا، سویسرا، به‌لجیكا، لبنان، ئیسرائیل، قه‌ته‌ر، به‌حره‌ین، كوەیت، تایوان، فه‌له‌ستین، سه‌نگافوورە، قوبروس و ته‌یموری خۆرهه‌ڵات‌‌. 

به‌ هۆی به‌شداریكردنم له‌ كۆڕبه‌ندی نێوده‌وڵه‌تی ده‌رباره‌ی داعش (كه‌ ناوه‌ندی رۆژئاوا بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ ستراتیژییه‌كان له‌ شاری عاموده سازی كردبوو) بۆ ماوه‌ی حه‌فته‌یه‌ك له‌ رۆژئاوا ژیام. له‌ نزیكه‌وه‌ ئاشنای هه‌موو ئه‌و هیواو نیگه‌رانیانه‌ بووم كه‌ ئه‌زموونی سیاسی و ئیداریی ئه‌م به‌شه‌ی كوردستان له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌ڵیگرتووه‌. 

ئه‌و خاكه‌ی ئه‌مڕۆ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی شه‌ڕڤاناندایه‌و ناوه‌ فه‌رمییه‌كه‌ی (‌ئیداره‌ی خۆسەری ‌باكورو رۆژهه‌ڵاتی سوریا)یه‌ كه‌متر له‌ پێنج ملیۆن كه‌سی تێدا ده‌ژی به‌ كورد، عه‌ره‌ب، ئه‌رمه‌نی، چه‌ركه‌س، چیچانی و توركمانه‌وه‌. ئه‌مانه‌ نزیكه‌ی ٢٠% ی دانیشتوانی سوریا پێك دەهێنن به‌ڵام خاكه‌كه‌یان زیاد له‌ ٧٥%ی سه‌رچاوه ئابووری و ‌سروشتییه‌كانی سوریای له‌ خۆگرتووه‌ وه‌ك نه‌وت و گازی سروشتی و ئاو و زه‌وی به‌ پیت بۆ كشتوكاڵ.

هه‌ربۆیه‌ ئه‌مڕۆ رژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌د چاوی له‌وه‌یه‌ سه‌ركردایه‌تی رۆژئاوا به‌رهه‌مه‌ نه‌وتییه‌كان و ئاوی له‌گه‌ڵدا دابه‌ش بكات نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. ئاستی بژێوی تاكه‌كان له‌ رۆژئاوا هێنده‌ جیاوازو باشتره‌ له‌ ناوچه‌كانی تری سوریا وه‌ك ئه‌وه‌ی دوو وڵاتی ته‌واو جیاوز بن؛ ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدایه‌ رۆژئاوا هیچ دانپیانانێكی فه‌رمی و نێوده‌وڵه‌تی به‌ده‌ستنه‌هێناوه‌و له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ی رۆژانه‌و به‌رده‌وامی دوژمنه‌كانیدایه‌. به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ردا رژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌د شه‌رعیه‌تی ناوخۆیی و پشتیوانی نێوده‌وڵه‌تی هه‌یه و هه‌زاران میلیشیای ئێرانی، عێراقی و لبنانی و سوپای روسه‌كان شه‌ڕی بۆ ئه‌كه‌ن‌.

هه‌ڕه‌شه‌و مه‌ترسیه‌كان
رۆژئاوا له‌هه‌رچوارلاوه‌ به‌ دراوسێی خراپ و دووژمن ئابڵوقه‌ دراوه‌. هه‌رێمی كوردستانی عێراق (كه‌ ئه‌وان به‌ باشوور ناوی ده‌به‌ن و وه‌ك ماڵی برایه‌كی دراوسێ ده‌یبینن) دراوسێ خراپه‌كه‌یه‌! توركیا، رژێمی ئه‌سه‌د، گروپه‌ چه‌كداره‌كانی سه‌ربه ‌توركیاو ئۆپۆزسیۆنی سوریا لە دووژمنه‌كانن. 

سوپای توركیا له‌ پێگه‌كانی خۆیه‌وه‌ له‌سه‌ر سنووره‌وه‌ نزیكه‌ی ٢٠٠ مه‌تر دوره‌ له‌ ناوه‌ندی شاری قامیشلۆ. له‌ناو ده‌زگای په‌یوه‌ندییه‌ دیپلۆماسییه‌كانی رۆژئاواوه‌ ئاڵای توركیا دیاره‌و ده‌شتوانی ده‌موو چاوی هه‌ر سه‌ربازێكی تورك بناسیته‌وه‌ كه‌ له‌ بن ئاڵاكه‌دا ده‌وه‌ستێ. هیچ چیاو روبارو دۆڵ و بیابانێك نییه‌ له‌ نێوان سوپای توركیاو ناوه‌ندی شاره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی رۆژئاوادا. 

به‌ ته‌نیشت ئه‌و رێگایەی ئێمه‌ له‌ قامیشلۆوه‌ ده‌چووین بۆ عامودا، شۆفڵ و حه‌فاره‌ كاریان ده‌كرد و خه‌نده‌قیان لێده‌دا. له‌ناو شاری قامیشلۆش هه‌ر دیسان خه‌نده‌قلێدانم بینی و هاوڕێیه‌كی خه‌ڵكی شاره‌كه‌ پێی وتم كه‌ تۆڕێكی به‌رفراوانی تونێل و خه‌نده‌قی ژێرزه‌مینی له‌ژێر شاره‌كه‌دایه‌، ئه‌مه‌ش به‌شێكه‌ له‌و ئاماده‌كارییانه‌ی شه‌ڕڤانان له‌ دژی دوژمنه‌كانیان ده‌یكه‌ن. یه‌كێك له‌و دیپلۆماتكارانه‌ی رۆژئاوا كه ‌به‌ درێژایی رۆژانی كۆڕبه‌نده‌كه‌ هاوڕێ و رێنیشانده‌ری گروپه‌كه‌ی ئێمه‌ بوو‌ پێی وتم “ ئێمه‌ش حه‌زمان ده‌كرد ئه‌و ره‌نج و پاره‌یه‌ی له‌م خه‌نده‌قلێدانەدا خه‌رجی ده‌كه‌ین، بۆ ڕێگاوبان و قوتابخانه‌و خزمه‌تگوزارییه‌ گشتییه‌كان بوایە. به‌ڵام چی بكه‌ین‌؟”

جیاوازییەکانی قامیشلۆ و دیمەشق
رۆژئاوا له‌ڕووی ماده‌ خۆراكییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانه‌وه‌، وه‌ك گه‌نم، جۆ، رۆن، گۆشت و هه‌ندێك به‌روبومی كشتوكاڵیی تر، توانای پشتبه‌خۆبه‌ستنی هه‌یه‌. به‌ڵام كێشه‌ی نه‌بوونی بازاڕی هه‌یه‌ بۆ ساغكردنه‌وه‌ی ئه‌و به‌شه‌ی به‌روبوومه‌كانی كه‌ له‌ ئاستی پێداویستی ناوخۆ زیاتره‌. 

بڕێكی كه‌می نه‌وته‌كه‌یان به‌ چواریه‌كی نرخی بازاڕه‌ جیهانییه‌كان له‌ ڕێگای هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌ ده‌فرۆشن، به‌ڵام رێگه‌یان پێنادرێت به‌روبوومه‌ كشتوكاڵییه‌كانیان هه‌نارده‌ی هه‌رێم بكرێت. توركیاو هێزه‌كانی ئۆپۆزسیۆنی سوریا هه‌موو ده‌رگاكانیان به‌ ڕوودا داخستوون.

 به‌ڵام به‌ گشتی دۆخی ئابووری رۆژئاوا به‌راورد به‌ ناوچه‌كانی تری سوریا زۆر باشه‌‌، ئه‌م جیاوازییه‌ش له‌ هه‌ندێك حاڵه‌تدا گه‌وره‌تره‌ له‌و جیاوازییانه‌ی له نێوان دوو كیشوه‌ری جیاوازدا هه‌ستی پێده‌كرێت.

 موچه‌ی مانگانه‌ی مامۆستایه‌ك له‌ شاری دیمه‌شقی پایته‌ختی سوریا، به‌لای زۆره‌وه‌ ده‌گاته‌‌ ٣٨ هەزار لیره‌، به‌ڵام له‌ رۆژئاوا ئه‌و مامۆستایانه‌ی كه‌ له ‌لایه‌ن ئیداره‌ی خۆسەری ‌باكورو رۆژهه‌ڵاتی سوریاوه‌ دامه‌زراون، كه‌مترین موچه‌یان له‌ ٦٠ هەزار لیره‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات. 

موچه‌ی ئه‌فسه‌رێك به‌ پله‌ی ره‌قیب (وه‌ك ئه‌فسه‌ری یاریده‌ده‌ر) له‌ سوپاكه‌ی ئه‌سه‌د ٥٣ هەزار لیره‌یه‌، به‌ڵام له‌ناو سوپاكه‌ی رۆژئاوادا١٣٠ هەزار لیره‌ وه‌رده‌گرێت. 

كرێی ده‌ستی رۆژانه‌ی كرێكارێك له‌ دیمه‌شق، له‌ ٥٠٠ لیره‌ تێپه‌ڕناكات، به‌ڵام له‌ شاری قامیشلۆ‌ له‌ ١٥٠٠ لیره‌ كه‌متر نییه‌. له‌ قامیشلۆ خه‌ڵكی شارو ناوچه‌كانی تر ده‌بینی بۆ كاركردن هاتوون و كێشه‌ی بێكاریی نییه‌، به‌ڵام له‌ دیمه‌شق بێكاری ئێستا یه‌كێكه‌ له‌ هۆكاره‌كانی كۆچكردنی خه‌ڵك، به‌تایبه‌تی ئه‌و كوردانه‌ی چه‌ندین ده‌یه‌یه‌ له‌وێ ده‌ژین.

یه‌ك لیتر به‌نزین له‌ دیمه‌شق ١٦٠٠ لیره‌یه‌، به‌ڵام له‌ قامیشلۆ ٤١٠ لیره‌یه‌.

یه‌ك بتڵ غاز له‌ دیمه‌شق ٢٠ هەزار لیره‌یه‌‌، به‌ ڵام له‌ قامیشلۆ ٢٠٠٠ لیره‌یه‌. یه‌ك كلیلۆ نانی ئاماده‌كراو له‌ دیمه‌شق ٧٠ لیره‌یه‌‌، به‌ڵام له‌ قامیشلۆ ٢٠ لیره‌یه.

‌له‌ دیمه‌شق، به‌رزترین مۆدێلی ئۆتومبیله‌كانیان  ٢٠٠٩ یه‌، به‌ده‌گمه‌ن ئۆتومبیلی له‌وه‌ تازه‌تر ده‌بینرێ. به‌ڵام له‌ قامیشلۆ ئۆتومبیلی ٢٠١٩یش هه‌یه‌. نرخی ئۆتۆمبیل سێ به‌رامبه‌ر گرانتره‌ له‌ به‌شه‌كانی تری سوریا به‌راورد به‌ رۆژئاوا به‌ هۆی سیاسه‌تی گومرگیی رژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌ده‌وه‌.  

دیموكراسیه‌‌كه‌ی رۆژئاوا
‌له‌ رۆژئاوا دیموكراسیه‌تێكی ساوای پڕ ئاله‌نگاری له‌دایكبووه‌. له‌ شاری قامیشلۆ سه‌ردانی ده‌زگایه‌كمان كرد ناوی ته‌ڤده‌م بوو، نوێنه‌ری نزیكه‌ی ٥٥ حزبی سیاسی بوو. ئه‌م ژماره‌یه‌ جۆرێك له‌ پاشاگه‌ردانی سیاسی ده‌رده‌خات. به‌ڵام هێزه‌ سیاسییه‌ كاریگه‌رو خاوه‌ن نفوزه‌كان ژماره‌یان له‌ په‌نجه‌كانی ده‌ست تێپه‌ڕناكات و  هه‌موشیان دابه‌ش ده‌بن به‌سه‌ر دوو به‌ره‌دا، به‌ره‌ی ئه‌نه‌كه‌سه‌ كه‌ ئه‌و حزب ولایه‌نانه‌ له‌ خۆ ده‌گرێت كه‌ پارتی دیموكراتی كوردستان پشتگیریان ده‌كات و ئۆپۆزسیۆنی ئیداره‌ی رۆژئاوان، به‌ره‌ی په‌یه‌ده‌و هاوپه‌یمانه‌كانی كه‌ دامه‌زرێنه‌ری ئیداره‌كه‌ن. 

سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كانی رۆژئاوا جلی برانده‌ گرانبه‌هاكان و ئۆتومبیلی مۆدێل به‌رزیان پێ نییه‌. ناسنامه‌و پاسپۆرتی ئه‌وروپاو ئه‌مریكایان له‌ گیرفاندا نییە.‌ بۆ قوماركردن منداڵه‌كانیشیان ناچن بۆ لاسڤێگاس. له‌راستیدا ئاستی بژێویان زۆر جیاواز نییە‌ له‌ چینی ناوه‌ڕاستی قامیشلۆ و به‌رزترین موچه‌ی وه‌زیرو سه‌ركرده‌كانیان له‌ ٢٧٠ دۆلار (نزیكه‌ی ١٦٥٠٠٠ لیره‌) تێناپه‌ڕێ.

به‌ وته‌ی به‌رپرسی به‌شی په‌یوه‌ندییه‌ دیپلۆماسییه‌كانی هه‌رێمی جه‌زیره‌. هه‌ندێك جار وه‌رگێڕێك یان فیكسه‌رێكی كه‌ناڵه‌ بیانییە‌كان موچه‌كه‌ی سێ جار زیاتره‌ له‌ موچه‌ی وه‌زیرێكی كانتۆنه‌كانی رۆژئاوا. هه‌ر له‌ناو ده‌زگاحكومییه‌كانیشدا كارمه‌ندی ته‌كنیكی واهه‌یه كه‌ موچه‌كه‌ی زیاتره‌ له‌ موچه‌ی وه‌زیره‌كانیان‌. 

له‌وانه‌یه‌ ئێره‌ ته‌نیا شوێنێكبێ له‌م سه‌رزه‌مینه‌دا كه‌ وه‌زیره‌كانی ده‌وڵه‌ت له‌ خه‌ڵكه‌ پیشه‌وه‌ره‌ ئاساییه‌كه‌ كه‌متر وه‌رده‌گرن، یان هه‌ر له‌هه‌مان ئاستدابن. ئامانج له‌م موچه‌كه‌مییه‌ی سیاسییه‌كان، رێگرتنه‌ له‌گه‌نده‌ڵی و هه‌ڵاوسانی بازاڕ ئه‌گینا رۆژئاوا هێنده‌ دەرامه‌تی هه‌یه‌ تا‌ بتوانێ وه‌زیره‌كانی به‌ باشی بژیه‌نێ. ئه‌م سیاسه‌ته گرفتی ئابووری و دارایی خۆی هه‌یه‌ كه‌ ئێره‌ شوێنی باسكردنی نییە‌.

باڵانسی جێندەریی

ئه‌و جیاكارییه‌ جێنده‌رییه‌ی له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا‌ هه‌یه‌، له‌ رۆژئاوا تا راده‌یه‌كی زۆر كاڵكراوه‌ته‌وه‌. ئاستی به‌شداریكردنی ئافره‌تان له‌ داموده‌زگا سیاسی، ئیداریی، سه‌ربازیی، ئه‌منیی و رووناكبیرییه‌كانی ئه‌م وڵاته‌دا‌ ئه‌وه‌ت نیشان ده‌دات كه‌ رۆژئاوا به‌ ستانداردی ئه‌وروپاو ئه‌مریكاش زۆر هه‌نگاوی جدی ناوه‌ به‌ره‌و كه‌مكرنه‌وه‌ی نایه‌كسانییە‌ جێنده‌رییه‌كان.

هه‌رچه‌نده‌ ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و رۆشبنیریی كۆمه‌ڵگای كوردی و عه‌ره‌بی و كه‌مایه‌تییه‌كانی ناوچه‌كه‌ هێشتا نه‌گه‌یشتووەته‌ ئه‌و ئاسته‌ی كه‌ ئه‌م به‌شدارییه‌ چالاكه‌ی ئافره‌تانی لێبكه‌وێته‌وه‌، به‌ڵام ئایدۆلۆژیای ڕێكخراوه‌ سیاسییه‌كانی كار‌یگه‌ر به‌ بیروباوه‌ڕه‌كانی ‌ئاپۆ ( عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان) ئه‌م گه‌شه‌كردنه‌ی دروستكردووه‌. 
 
هیواو نیگه‌رانییە‌كانی رۆژئاوا
كه‌ ده‌چیته‌ رۆژئاوا‌ هه‌ست ده‌كه‌ی له‌م وڵاته‌دا هیچ خاوه‌نماڵ و سه‌ركرده‌یه‌ك‌ نییە‌ بێجگه‌ له ئاپۆ، ته‌واوی ئه‌زموونه‌ سیاسییه‌كه‌ی ئه‌وێ له‌سه‌ر بیروباوه‌ڕه‌كانی ئاپۆ دروستكراوه‌. له‌وێ سیستمێكی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری لۆكاڵی هه‌یه‌و له‌خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كان شه‌رعیه‌ت و شێوه‌و فۆرم وه‌رده‌گرن و هیچ مه‌ركه‌زیه‌تێكی سه‌رتاپاگیر به‌دیناكرێت. 

ئه‌م سیستمه‌ ناهێڵێ دیكتاتۆرو مافیای ئابووری و بنه‌ماڵه‌یی دروستببێ وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ هه‌رێمی كوردستانی عێراقدا هه‌یه‌. هه‌میشه‌ ده‌رفه‌تی به‌شداری كه‌مینه‌كان و گروپه‌ جیاوازه‌كان به‌ كراوه‌یی ده‌هێڵێته‌وه‌. به‌ڵام پێده‌چێ هه‌ر ئه‌م سیستمه‌ لامه‌ركه‌زییه‌ نه‌هێڵێ داموده‌زگای به‌هێزو سه‌قامگیری نیشتمانیی دروستببێ. 

له‌ پرۆسه‌ی نه‌ته‌وه‌سازییدا (Nation-State Craft ) هەبوونی داموده‌زگای نیشتمانیی سه‌رووی حزبه‌كان و یه‌كه‌ ئیدارییه‌ لۆكاڵییه‌كان پێویسته‌. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وان له‌ خه‌می دروستكردنی مۆدێلێكی جیاواز له‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یین، به‌ڵام مه‌ترسی ئه‌وه ‌هه‌یه‌ ئه‌م لامه‌ركه‌زییه‌ته‌یان ده‌رفه‌ت به‌ دروستكردنی ده‌زگای نیشتمانیی به‌هێز  نه‌دات. 

بۆ نمونه‌ ئێستا ئیداره‌ی رۆژئاوا سێ كانتۆنه‌و له‌وانه‌یه‌ دوو كانتۆنی تریش زیادبكرێت به‌هۆی ناوچه‌ عه‌ره‌بییه‌كانی ره‌ققه‌ و دێره‌زوره‌وه‌. ئه‌گه‌ر ده‌زگایه‌كی نیشتمانیی یاسادانان نه‌بێ هه‌موو ئه‌و كانتۆنانه‌ كۆبكاته‌وه‌و چاودێرییان بكات، ئه‌و پێنج ئه‌نجومه‌نی راوێژكارییه‌ی هه‌یانه‌ ده‌سه‌ڵات و هه‌یبه‌تی ئه‌وه‌یان نابێ وه‌ك ده‌زگای نیشتمانیی گشتگیر مامه‌ڵه‌بكه‌ن. بۆ گه‌شه‌ی ئابووری و سیاسی هەبوونی ده‌ز‌گای به‌هێزی له‌مجۆره‌ له‌ ئۆكسجین پێویستتره‌.

لایه‌نێكی تری سه‌رنجڕاكێشی ژیانی سیاسی رۆژئاوا هه‌بوونی خه‌ڵكانێکی زۆری خۆبه‌خشه‌ كه‌ بۆ خزمه‌تكردنی ئه‌م ئه‌زموونه‌ سیاسیه‌ له‌وێن. له‌ كاتی كۆڕبه‌نده‌كه‌دا كچێكی گه‌نجی توركم ناسی كه‌ ئه‌ندامی رێكخراوێكی كۆمۆنیستی توركیابوو به‌ڵام بۆ خزمه‌تكردن هاتبووه‌ ئه‌وێ. كه‌ له ‌قامیشلۆ بوین دوو پیاوی ته‌مه‌ن مامناوه‌ندی وریاو خوێنده‌وار هاتن بۆ لامان و داوایان لێكردین هاوكاری زانینگای رۆژئاوا بكه‌ین (كه‌ زانكۆیه‌كی تازه‌ دامه‌زراوی كوردییه‌ له‌ قامیشلۆ) ئه‌وانیش خه‌ڵكی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان بوون. له‌وێ خه‌ڵكی ئه‌رمینیا و هه‌رێمی كوردستانی عێراق و فه‌ره‌نسام بینی كه‌ بۆ خزمه‌تكردنی خۆبه‌خشانه‌ هاتبوون. 

له‌پشت هه‌موو ئه‌م گیانی فیداكارییه‌وه‌ ته‌نیا یه‌ك نهێنی هه‌یه‌ ئه‌ویش ئه‌و سیستمه‌ سیاسییه‌ كراوه‌و له‌ خۆگره‌ (Inclusive)ه‌یه‌ كه‌ له‌ بیروباوه‌ڕه‌كانی ئاپۆوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌. به‌ پێی ستاندارده‌ سیاسی و مرۆییه‌كانی كۆمه‌ڵگە پێشكه‌وتووه‌كانی خۆرئاوای ئه‌وروپاو ئه‌مریكا، رۆژئاوای کوردستان تائێستا به‌ باشی هێناویه‌تی و له‌ هه‌ربوارێكدا كاریان كردبێ وێنه‌ی دیموكراسییه‌ ساواكه‌یان دره‌وشاوه‌تر كردووه‌.

به‌ته‌نیشت ئه‌م گیانی خه‌باتكردنه‌ی خۆبه‌خشه‌كانه‌وه‌‌، هێشتا بڕێكی زۆری دانیشتوانی رۆژئاوا ئاواره‌و په‌ناهه‌نده‌ن و له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵاته‌كه‌ی خۆیان ده‌ژین. متمانه‌یان به‌و دۆخه‌ نییە‌ كه‌ له‌وێ دروست بووه‌. “كه‌ شه‌ڕ ده‌ستیپێكرد، پێش هه‌موو كه‌س خوێنده‌وارو شاره‌زاو ته‌كنۆكراته‌كان هه‌ڵاتن و جێیانهێشت” ئه‌مه‌ وته‌ی یه‌كێك له‌و پیاوه‌ رۆژهه‌ڵاتییانه بوو كه‌ به‌ په‌رۆشه‌وه‌ ده‌یانویست زانینگای رۆژئاوا پێشبخه‌ن.

 ‌ ئێستا رۆژئاوا وێنه‌ی دورگه‌یه‌كی دیموكراسی، له‌ناو جه‌نگه‌ڵێكی پڕ له‌شه‌ڕو كاولكاریدا، بۆ خۆی دروستكردووه. ئه‌م وێنه‌یه‌ تا راده‌یه‌كی زۆر یارمه‌تی به‌رده‌وامی ئه‌و پشتیوانییە‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌ ده‌دات کە ئه‌مڕۆ رۆژئاوا هه‌یه‌تی. به‌ڵام دیموكراسییه‌كه‌ی رۆژئاوا پێویستی به‌ كرانه‌وه‌ی سیاسی زیاتر هه‌یه‌. پێویستی به‌وه‌یه‌ زیندانی سیاسی و ئۆپۆزسیۆنی له‌وڵات به‌ده‌رنراوی نه‌بێ، ئه‌گه‌ر هه‌یبێ وه‌ك رژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌دی لێدێت و یه‌كه‌مین ده‌ره‌نجامیشی دۆڕانی دۆست و پشتیوانییە‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانی ده‌بێ. پێویسته‌ سیستمێكی سیاسی له‌خۆگرو كراوه‌ (inclusive)ی هه‌بێ كه‌ جێگای ئه‌نه‌كه‌سه‌ و هه‌موو ئه‌و حزب و لایه‌نه‌ سیاسیانه‌ی  تریشی تێدا بێته‌وه‌ كه‌ دیدێكی سیاسی جیاوازیان له‌ PYD هه‌یه‌. 

سه‌ره‌ڕای نیگه‌رانییە‌ ئه‌منییە‌كانیان و هه‌ڕه‌شه‌ی به‌رده‌وامی دووژمنه‌كانیان، هه‌رگیز نابێ دوودڵیی بكه‌ن له‌ فه‌راهه‌مكردنی ئه‌و ژینگه‌ سیاسییه‌ی ده‌نگوڕه‌نگه‌ جیاوازه‌كانی رۆژئاوا ئازادییه‌كانی خۆیانی تێدا ده‌دۆزنه‌وه.‌

هه‌بوونی رۆژئاوا ده‌ستكه‌وتێكی گه‌وره‌یه‌ بۆ كوردو هه‌موو ئه‌و میلله‌تانه‌ی تر كه‌ ئێستا له‌ سایه‌یدا ده‌ژین. ئه‌م ده‌ستكه‌وته‌ مه‌زنه‌ به‌ ره‌نج و خوێن و عاره‌قی ده‌یان هه‌زار جه‌نگاوه‌رو شه‌هید و برینداری ناوچه‌كه‌و جیهان بنیاتنراوه‌. بێگومان جێپه‌نجه‌ی پارتی یه‌كێتی دیموكراتی PYD و رێكخراوه‌كانی نزیك له‌ PKK دیاره‌ به‌ هه‌موو ئه‌م ده‌ستكه‌وتانه‌وه‌. هه‌ركه‌ به‌هاری عه‌ره‌بی و شۆڕشی گه‌لانی سوریا ده‌ستیپێكرد، ئه‌م ڕێكخراوه‌ سیاسیانه‌ هاتن شوێنی رژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌دیان گرته‌وه‌و داموده‌زگاكانی ده‌وڵه‌تیان گرته‌ده‌ست و حكومه‌تی لۆكاڵییان پێ دروستكردو زیره‌كانه‌ش خۆیان له‌شه‌ڕی ئه‌سه‌د به‌دوور گرت. 

دواتر بوو به‌م رۆژئاوایه‌ی كه‌ ئه‌مڕۆ هه‌یه‌. له‌ راپه‌ڕینه‌كه‌ی به‌هاری ١٩٩١ی هه‌رێمی كوردستانی عێراقدا، هه‌موو ده‌زگا حكومییه‌كان تاڵانكران هه‌ركه‌ ده‌ستی شۆڕشگێڕه‌كانی پێگه‌‌یشت. دواتر سه‌ركرده‌کان به‌ شێنه‌یی كه‌ره‌سته‌ گرانبه‌هاكانی ده‌وڵه‌تیان دزی و له‌ ئێران فرۆشتیان. ئه‌م دوو ده‌ستپێكردنه‌ جیاوازه‌ی هه‌رێم و رۆژئاوا ئه‌وه‌ نیشان ده‌دات كه‌ رۆڵی سه‌ركردایه‌تی و رێكخراوی سیاسی خاوه‌ن روئیا چه‌ند گرنگ و یه‌كلاییكه‌ره‌وه‌یه‌ له‌ ئیداره‌دانی سه‌ركه‌وتن و قه‌یرانه‌كاندا.    


تێبینی: هه‌موو ئه‌و زانیاری و ژمارانه‌ی له‌م راپۆرتەدا هاتوون، له‌ ده‌زگاو ئاماری فه‌رمیه‌وه‌ وه‌رنه‌گیراون، به‌ڵكو راسته‌وخۆ له‌خه‌ڵكی ئاسایی قامیشلۆ و عامودا وه‌رگیراون، له‌گه‌ڵ چه‌ند ئاواره‌یه‌كی شاری دیمه‌شق كه‌ ئێستا له‌ رۆژئاوا ده‌ژین. هه‌ركه‌سێ ژماره‌و داتای جیاواز (یان ناكۆك له‌وه‌ی منی هه‌بێ، زۆر سوپاسی ده‌كه‌م له‌ڕێی ئه‌م ئیمه‌یڵه‌وه‌ ([email protected]) هه‌ڵه‌كانم بۆ راست بكاته‌وه‌.

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن