هەواڵ

بارتێلبی لەبەرگرەوە

09:35 - 05/07/2019 83 جار خوێندراوەتەوە

"زەمەن"


لە كۆتایی هەشتاكانی سەدەی رابردوودا، بۆ یەكەمجار ناوی هێرمان مێلڤلم (1819 -1891)، لەسەر رۆمانێكی بەرگ ئەستوور بینی، بەناوی (مۆبی دیك - نەهەنگی سپی)یەوە كە نوسەرو وەرگێڕو رەخنەگری فەلەستینی ئیحسان عەباس، وەریگێڕا بووە سەر زمانی عەرەبی.


مۆبی دیك لەو رۆمانە قەوارە گەورە كلاسیكیانەی سەدەی نۆزدەهەمە كە هێرمان مێلڤل پاییزی ساڵی 1851 لە بەریتانیا چاپی دەكات. رۆماننوسی لوبنانی رەبیع جابر لە وتارێكیدا بەناوی (هێرمان مێلڤل و مۆبی دیك) دەنووسێت: (مۆبی دیك شەشەمین رۆمانی مێلڤلەو بەر لەوە لەنێوان ساڵانی 1840 بۆ 1850، پێنج رۆمانی دیكەی بڵاوكردبووەوە. دوای مۆبی دیكیش چەند بەرهەمێكی دیكە دەنوسێت).


هێرمان مێلڤل لەو نوسەرانەیە كە لە تەمەنێكی زۆر زووەوە، دەست بە ڕۆمان نووسین دەكات. سەروەختێ‌ مۆبی دیك دەنووسێت، لەتەمەنی سی و دوو ساڵیدا دەبێت. یەكەم شكستیشی لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئەو رۆمانەیدا دەبێت. 


ئاخر هەر كە بڵاودەبێتەوە، رەخنەگران پەلاماری دەدەن و خوێنەرانیش لێی دەتەكنەوە. خانەی چاپ و بڵاوكردنەوەكان دەستبەرداری دەبن. كار بەوەوە ناوەستێ‌ و لە هاوسەرەكەشی جیادەبێتەوە. دوو كوڕی لەدەست دەدات. یەكێكیان خۆی دەكوژێت و ئەوی دیكەیان دوور لەماڵ و حاڵی خۆیان سەر دەنێتەوە. بۆخۆشی لەتەمەنی حەفتاو دووساڵیدا كۆچی دوایی دەكات و بەیەكجاری ماڵئاوایی لەژیان دەكات. لەكۆتا ساڵەكانی ژیانیدا، كەسێكی نەخۆش و پەككەوتەو گومناو دەبێت و رۆمانەكانیشی كەس لێیان ناپرسێت).


بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە: (ڕەبیع جابر: نووسین و بێدەنگی- شوان ئەحمەد كردوویەتی بەكوردی - دەزگای رۆشنبیری جەمال عیرفان، چاپی یەكەم، ٢٠١٥).  


ئەم رۆمانەی كە لەكاتی بڵاوبوونەوەیدا، بووە باعیسی سەر ئێشەو شكستێكی گەورە بۆ نووسەرەكەی، لەدوای مردنی دەبێتە یەكێك لەڕۆمانە پڕ خوێنەرەكان و نێوبانگێكی گەورە، بۆ خاوەنەكەی پەیدا دەكات. واتە مۆبی دیك لەدوو كاتی جیاوازدا، دەبێتە بكوژو زیندووكەرەوەی نووسەرەكەی. دەبێتە ناوو نازناوو شوناسی هێرمان مێلڤل و بەو بەرهەمەی، ناوبانگ دەردەكات و دەناسرێتەوە.


دەوترێت نەهەنگی سپی لەو تێكستانەیە كە بە زیندویەتی خاوەنەكەی دەنێتە چاڵەوەو دواتر لەناو گۆڕدا زیندووی دەكاتەوە. شۆرەت و نێوبانگی زۆری مۆبی دیك وایكردووە، كارەكانی دیكەی مێلڤل لە سێبەرو پەراوێزدا بمێننەوە. گەرچی بەبڕوای رەخنەگران، بەرهەمەكانی دیكەشی ئاست بەرزن و هیچیان لەو رۆمانە بەرگ ئەستوورەی كەمتر نییە.


یەكێك لەو تێكستانەی لەسەدەی بیستەم و لەئێستاشدا باس دەكرێت و لەسەری دەنوسرێت و گرنگی پێ دەدرێت، دەقی (بارتێلبی لەبەرگرەوە)یە كە ساڵی 1853 (واتە دوو ساڵ دوای بڵاوبوونەوەی مۆبی دیك) نووسیویەتی.


بارتێلبی لەبەرگرەوە وەك مۆبی دیك، بۆ زۆربەی زۆری زمانەكان وەرگێڕدراوەو هەروەك ئەویش كراوەتە فیلمی سینەمایی. خوێنەر كە ئەو دەقە دەخوێنێتەوە، وا هەست دەكات دەقێك لەدەقەكانی فرانتس كافكای لەبەردەستدایەو توشی ترس و دڵەڕاوکێ دەبێت.


لەڕاستیدا ئازارو دۆخی گوزەرانی بارتێلبی، هیچی لە ئازارو دۆخی گوزەرانی گریگۆری سامسای بەدگۆڕان كەمتر نییە. خاتوو (زوینە ئال تویە - وەرگێڕی دەقەكە بۆ سەر زمانی عەرەبی)، لەو پێشەكیە كورتەی بۆ كتێبەكەی نووسیووە، دەڵێت: (سەروەختێ‌ كارم لەم بەرهەمەدا دەكرد، بەدەست دوو شتەوە دەمناڵاند: ئازاری بارتێلبی و ئازاری وەرگێڕانەكەی).


بەرگەگرتنی ئەم تێكستە، بەتایبەت لەوە بەدوا كە پارێزەرەكە بڕیاری گواستنەوەی ئۆفیسەكەی دەدات و دەچێتە شوێنێكی تازەو دنیا لەبارتێلبی تێك دەچێت، كارێكی زەحمەتە. بەو پێیەی ئۆفیسەكە هەم شوێنكاری بووەو هەم ماڵ و شوێنی حەوانەوەشی. 


ئێمە چیرۆك و بەسەرهاتی بارتێلبی وەك كارەكتەری سەرەكی ئەم بەرهەمە، لەزمانی خاوەن ئۆفیسەكەوە دەبیستین كە پارێزەرێكی پراگماتیەو شوێن باوەڕی پارەدارو دەوڵەمەندەكانی شاری نیویۆركەو بارەگای ئۆفیسەكەشی لە وۆڵ ستریت دایە. 


شایەنی باسە دوای مردنی بارتێلبی بەماوەیەكی زۆر، ئینجا خاوەن كارەكەی بەسەرهاتەکەی دەگێڕێتەوە. ئەو پارێزەرە هەرچەندە نە لەدیاردەی بارتێلبی تێدەگات و نە تەلیسمی ئەو كارەكتەرە سەیرو سەمەرەیەشی بۆ دەكرێتەوە، كەچی گێڕەرەوەی چیرۆكەكەش هەر ئەوە. بەگشتی ئەو باسی كەسێكمان بۆ دەكات كە نایناسێت. 


بارتێلبی پیاوێكی لەڕو لاوازەو پەژموردەو رەنگ پەڕیوە. یان وەك ژێڵ دولۆز لە نووسینێكیدا وەسفی دەكات: (لەبەرگرەوەیەكە لە نووسینگەی پارێزەرێك بێ‌ راوەستان و بەبێ‌ دەنگی، بەشێوەیەكی میكانیكی كاری لەبەرگرتنەوە دەكات). تاڕۆژێك لەو رۆتین و كارە دووبارەو سەدبارەیە، بێزار دەبێت و دەوەستێت. هەرچەندە لەئۆفیسی پارێزەرێكدا كار دەكات، بەڵام هیچ ئیش و كارێكی یاسایی راناپەڕێنێت و تەنها شتێک‌ بەردەوام پێیەوە خەریك بێت، كۆپی كردنەوەی ئەو نووسین و راپۆرتانەیە كە پارێزەرەكە دەیاننووسێت. بەڵام رۆژێك دێت و خاوەنكار وەك هەموو جارێك، فەرمانی لەبەرگرتنەوەی چەند لاپەڕەیەكی پێدەكات و ئەمیش مل نادات و پێی دەڵێت: (وام پێ‌ باشە كە نەیكەم).


ئەمە دەبێتە شاڕستەی ئەو نۆڤلێتەو چەند جارێك بارتێلبی دووبارەی دەكاتەوەو یەكێكیش دەبێت لەو رستە كەم و كورتانەی كە لەدەمی ئەوەوە گوێ‌ بیستی دەبین.


ئەم وەك قوربانییەك، بەو نەكردن و مل نەدانەی، دەیەوێت دژ بەو رۆتین و ژیانە دووبارەو ساردو سڕە بووەستێتەوەو ملكەچی فەرمانەكان نەبێت. 


هەر لە شوێنێكی دیكەی نووسینەكەیدا (بارتێلبی یان هاوكێشەكە)، فەیلەسوف و بیرمەندی فەرەنسی ژێڵ دولۆز دەڵێت: (ئەو هەڵوێست نواندنەی بارتێلبی دەریدەخات ئەو رەسەنە، ئاخر كەسایەتی رەسەن ملكەچی كاریگەریی دەوروبەری نییە).


ئەڵبەتە ئێمە نازانین ئەو چ جۆرە كارەكتەرێك بووەو بۆچی وایەو بەئەتوارو هەڵسوكەوتی، واق وڕماو دەبین و لەخۆمان دەپرسین: (تۆ بڵێی ئەمە مرۆڤ بێت؟). 


ئەوێك كە بەو هەڵوێستی نەكردنەی (وام پێ‌ باشە نەیكەم)، تائەوسەری دەچێت. سەرەنجام بەبرسیەتی و لەكونجی زیندانێكدا سەردەنێتەوە. ئاخر سەروەختێ‌ خاوەن كارەكەی بۆ رزگاربوون لەدەستی، شوێنكارو ئۆفیسەكەی چۆڵ دەكات، هەموو شتێ‌ لەبارتێلبی دەشێوێت. 


لەسەر قادرمەی بەردەم ئۆفیسەكەدا هەڵدەتروشكێ‌، تائەوەی خەڵك و خوای باڵەخانەكە مەزبەتەی لێدەكەن و پۆلیسی لێ ئاگادار دەكەنەوەو پەلکێشی گرتوخانە دەکرێت. لەناو زیندانیشدا كۆنجێك دەگرێت و بێ‌ جوڵەو بێ‌ ئەوەی دەم بۆ زەوادێك بەرێت، لەبرسانا دەمرێت. زۆرێك ئەو بەقوربانیەك لەقوربانیەكانی وۆڵ ستریت و كلتوری ئەمریكی دەزانن.  


بارتێلبی تەواو پێچەوانەی كارەكتەری ئەهەبە (ئەهەبی كاپتنی ناو رۆمانی مۆبی دیك). ئاخر لەكاتێكدا ئەهەب لەهەموو شوێنێك هەڵدێت، دەبینین بارتێلبی بەو جێگایەوە چەلب دەبێت كە تێیدایەو بە ئان و زەمان لێی نابێتەوە.


ئەو نە هیچ دەكات و نە هیچ پەیوەندییەكی هەیەو نە دەربایسی هیچ شتێكیشە، لەو فیگۆرانەشە كە وەك پارێزەرە بەساڵاچووەكە لەدەسپێكی چیرۆكەكەدا باسی دەكات، رەنگە بەبینین و باسكردنی رۆحە هەستیارەكانی بهێنایەتە گریان.


بەڵام سەیرەكە لەوەدایە سەرباری هەموو ئەو شتانە، كەچی لەئێستادا ئەو بۆ زۆرێك لەبیرمەندان و رەخنەگرانی سەرسەختی سستمی سەرمایەداری و نیولیبرالیزم و بازاڕی ئازاد، بۆتە سیماو فیگەرو كارەكتەرێكی بەرگری بەرخودان و وەك مۆدێلێكی دژە سیستەم و دژە باو سەیر دەكرێت.


وەها مامەڵەی لەتەكدا دەكرێت كە (نا) بەڕووی جیهانی كۆمەڵایەتی بەشمەك بوو، بەئامێر بوودا بەرز دەكاتەوەو بە (نەكردن)ی مل نادات و ناچێتە ژێر باری داواكاریەكان.
بۆ نمونە كەسانی وەك (ژێڵ دولۆزو سلاڤۆی ژیژەك و جۆرجیۆ ئاگامبین و تۆنی نێگری و مایكل هارت و... هتد)، وەها سەیری دەكەن و دەیهێننە ناو ناوان.

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن