هەواڵ

گـــەنم و گەندەڵــــیی

12:21 - 11/06/2019 342 جار خوێندراوەتەوە

فرمان عەبدولڕەحمان

تایبەت بە زەمەن

لە مانگی ئایاری ئەمساڵەوە ئاگرێك هەڵایساوە بۆ سوتاندنی دەغڵودانی جوتیارانی عێراق، کە سەرەتا وادیاربوو قەزاوقەدەرە، بەڵام ئاماژە ترسناکەکان نیشانی دەدەن گڕی ئەم ئاگرە هەر قەدو گوڵی گەنمەکان ناسوتێنێ، بەڵکو گڕەکەی مەترسیدارە بۆ داهاتووی ئەم وڵاتە ئۆقرە نەگرتووە هەر لە باکوورەوە بۆ باشوورەکەی.

 

 
بەپێی ئامارە فەرمیەکان تا رۆژی ٨ی حوزەیران، ٢٧٢ رووداوی ئاگرکەوتنەوە لە حەوت پارێزگای عێراق تۆمارکراون و زیاتر لە٤٠ هەزار دۆنم دەغڵودان سوتاون. 

 

هەرچەندە بە وتەی لیوا کازم سەلمان، بەڕێوەبەری گشتی بەرگری شارستانیی لە وەزارەتی ناوخۆی عێراق، رووبەری کێڵگە سوتاوەکان بە بەراورد بە رووبەری گشتی کێڵگە چێنراوەکانی دانەوێڵە لە عێراقدا، کە نزیکەی ١٢ ملیۆن دۆنمە، ناگاتە رێژەی لە ١٪ بەڵام زۆرینەی ئاگرکەوتنەوەکان “پیلان بۆ داڕێژراوو بە مەبەست ئەنجامدراون”. 


دابەشبوونی جوگرافی
بەپێی ئەو بەدواداچوونە رۆژنامەوانییەی “زەمەن” ئەنجامیداوە، یەکەم ناوچە لە عێراقدا کە دەغڵودانی سوتاون، ناوچەی جەزیرەی تکریتە، کە دەکەوێتە نزیک چیای مەکحول لە پارێزگای سەڵاحەدین لە رۆژی ٤ی ئایاری ٢٠١٩. دواتر هەریەکە لە ناوچەکانی عەلەم و بێجی و سامەڕاو خورماتووی لە هەمان پارێزگا گرتەوە. 

دووبارەبوونەوەو بەردەوامی سوتانی دەغڵودان، کارەساتەکەی لە حاڵەتەوە کردە دیاردەو لە ماوەی دوو هەفتەی سەرەتای مانگی ئایاردا، جوتیارانی هەریەکە لە ناوچەکانی خانەقین و بەهروزو قەرەتەپە لە پارێزگای دیالە کەوتنە بەرشاڵاوی ئەو ئاگرە. هەروەها داقوق‌و دبس و پردێ و حەویجەو رەشاد لە پارێزگای کەرکوک، شەرگات و گەیارەو شەنگال و مەخمور لە پارێزگای نەینەواو چەندین ناوچەی دیکەی جیاوازی لەو چوار پارێزگایە بێبەش نەکران لە ئاگری قوورەت!.

 

تابلۆی دابەشبوونی جوگرافیی کێڵگە سوتاوەکان نیشانی دەدات کە لە چوار پارێزگای باکووری عێراقدایە. بەڵام دواتر هەریەکە لە پارێزگاکانی نەجەف و بابل و دیوانیەو ئەنباریشی گرتەوە.

 

بەپێی راپۆرتێکی بنکۆڵکاریی کە رۆژنامەنووسی ئەمریکی (ویم زویجنینبورگ) بە پشتبەستن بە وێنەی مانگە دەستکردەکانی ئاژانسی ناساو ئاژانسی Sentinel-2 و بەکارهێنانی پرۆگرامی Browser Hub EO ئەوەی نیشانداوە لە سەرەتای مانگی ئایارەوە تا رۆژی ١٧ی ئایار، ١٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە، دەغڵودان سوتاون. 

 

رۆژنامەنووسەکە توانیویەتی لەو ماوەیەدا لە هەر چوار پارێزگای سەڵاحەدین و کەرکوک و نەینەواو دیالە، دەستنیشانی ١٥٠ رووداوی ئاگرکەوتنەوە بکات. 

 

زانیاریەکانی ئەو رۆژنامەنووسە دەریدەخەن، کە رووداوەکانی سوتاندن لەو چوار پارێزگایەدا بە چ خێراییەک تەشەنەی کردووەو دابەشبوونە جوگرافییەکەشی بە چ شێوەیەک بەرفراوان بووە، هاوکات ئەو راستیەش دەردەخات کە رووداوەکانی سوتاندن بەپێی پیلان و بەرنامەیەکی دیاریکراو بەڕێوەدەچێ نەک رووداوی هەڕەمەکی. 

 

بەڵام پرسیارە گرنگەکە ئەوەیە، ئایا کێ لە پشت ئەم پیلانە سوتێنەرانەوەیە؟ بەپێی رێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان سوتاندنی کێڵگەکانی دانەوێڵەو قوت و ژیانی خەڵک، دەچێتە چوارچێوەی بە سوتماککردنی خاکەوەو ئەوەش بە یەکێک لە تاوانەکانی جەنگ هەژمار دەکرێ.

 

کێ بەرپرسیارە؟
لە سەرەتای هەڵایسانی ئاگری ئەم پیلانەوە، حکومەتی عێراق بە کارێکی ئاسایی و سروشتی وەسفیکردو هۆکاری سوتاندنی کێڵگەکانی دانەوێڵەی بەستەوە بە بەرزبوونەوەی پلەی گەرماو لە هەندێ ناوچەشدا هۆکاری سوتاندنەکانی بەستەوە بە بوونی هەندێ ناکۆکی لەنێوان هۆزە جیاوازەکاندا لەسەر مەسەلەی زەویوزار. وەک بەشێک لە نەریتی خێڵەکیانەی ئەو ناوچانە، ئەوەش لە بەیاننامەی وەزارەتی کشتوکاڵی عێراق و وتاری هەفتانەی سەرەتای مانگی ئایاری رابردووی سەرۆکوەزیرانی عێراق عادل عەبدولمەهدی، بە ئاشکرا رەنگی داوەتەوە. 

 

بەڵام چەندبارەبوونەوەی سوتاندن‌و فراوانبوونی رووبەری جوگرافی کێڵگە سوتاوەکان، هەر زوو بانگەشەی سروشتیبوونی رووداوەکانی خستە ژێر پرسیارەوە. بەتایبەت دوای ئەوەی لە هەندێ کێڵگەی سوتاودا قەوانی فیشەکی گڕداری دۆشکەو بۆمبی چێنراو دۆزرانەوە.

 

هاوکات لە پێشهاتێکی ترسناکدا ژمارەیەک چەکداری نەناسراو لە هەندێ ناوچەدا تەقەیان لەو جوتیارانە دەکرد کە هەوڵی کوژاندنەوەی ئاگری کێڵگەکانیان دەدا. لەو چوارچێوەیەدا لە سەرەتای دەستپێکردنی رووداوەکانی سوتاندنەکانەوە تا ئامادەکردنی ئەم راپۆرتە، نزیکەی ١٥ جوتیار لە سەرجەم عێراقدا لە کاتی کوژاندنەوەی ئاگردا کوژراون، کە هەندێك لەو جوتیارانە کورد بوون بە تایبەتی لە ناوچەی خانەقین و داقوق. 

 

ئەو رووداوانە وایانکرد کە گومان لە رووداوەکانی سوتاندنی کێڵگەکانی دانەوێڵە بکرێت و سەرجەم رووداوەکانیش بە پیلانی لایەنێکی دیاریکراو بۆ بەدیهێنانی چەند ئامانج و مەبەستێکی “تێکدەرانە” بخەمڵێنرێ.

 

گومانکردن لە داعش کە ئەنجامدەری سەرەکی ئەو ئاگرخستنەوانەبێ، کارێکی دژوار نییە، بە تایبەت وەکو لە وێنەی یەکەمدا دیارە دابەشبوونی جوگرافیی کێڵگە سوتاوەکان هاوتەریبە بەو ناوچانەی کە پێشتر لەژێر دەسەڵاتی داعشدا بوون، یان نزیکبوون لە مۆڵگەکانیانەوە. ئەمە سەرباری ئەوەی کە هێشتا سەدان چەکداری داعش لە ناوچەکانی چیای قەرەچوخ و حەمرین و مەکحول هەن و تەراتێن دەکەن. ئەوەش لەکاتێکدایە دەستپێکردنی هەڵمەتی سوتاندنەکان لەگەڵ بڵاوبونەوەی دواهەمین گرتەی ڤیدیۆیی ئەبوبەکر بەغدادی تەنیا ٥ رۆژ بوو.

 

بەغدادی لە گرتەیە ڤیدیۆییەکەدا کە رۆژی ٢٩ی نیسان بڵاوکرایەوە، بە سیمایەکی جیاوازەوە دەرکەوت و داوای لە لایەنگرو چەکدارەکانی کرد شەڕی “ئیستینزاف” دەستپێبکەن. چاودێران ئاماژەیان بەوەدا کە مەبەست لە شەڕی “ئیستینزاف” پەنابردنە بۆ هەموو شێوەیەکی پەلاماردان و وێرانکاری و تێکدان بە هەر نرخێک بووە. 

 

هەربۆیە ئاسانە بوترێ کە رووداوەکانی سوتاندنی دەغڵودان وەک بەشێک لە بەرجەستەکردنی شەڕی “ئیستینزاف” بخەمڵێنرێت. بەڵام ئامانجی ئەو شەڕە چیەو داعش بۆچی پەنا دەباتە بەر سوتاندنی کێڵگەکانی دانەوێڵە؟
بۆ تێگەیشتن لە وەڵامی ئەو پرسیارە، گەڕانەوە بۆ ئەدەبیات و بڵاوکراوەکانی داعش باشترین رێگاو میکانیزمن، لەو چوارچێوەیەدا رۆژی ٢٣ی ئاداری ٢٠١٩ رێکخراوی داعش لە تۆڕی تیلیگرامدا بڵاوکراوەیەکی پڕوپاگەندەیی بڵاوکردەوە، کە بێجگە لەوەی بەرپرسیارێتی خۆی لە سوتاندنی دەغڵودان لە عێراق و سوریا ئاشکرا کردووە، هاوکات زۆر بە وردیش ناوی ئەو جوتیارو خاوەن زەویانەشی بڵاوکردووەتەوە کە لە لایەن داعشەوە بەروبومەکانی سوتێنراون. رۆژی ٣٠ی ئایار بڵاوکراوەی دووەمی پەیوەست بە چالاکییەکانی سوتاندنی دەغڵودان بڵاوکردەوە، بەڵام هێشتا ئەمە هەموو دیمەنەکانی تابلۆکە نییە، سوتاندنی دەغڵودان چەندین شوێنی تریشی لە عێراق گرتەوە کە هیچ کاتێک پێگەو شوێنی داعش نەبووە. 

 

لەوانە دەغڵودانی جوتیارانی نەجەف و بابل و دیوانیە لە باشوورو ناوەڕاستی عێراق کە بە هەزاران دۆنم سوتێنراون. ئەوەش شەپۆلێک لە شرۆڤەی جیاوازی بەرجەستەکرد، بەشێوەیەک نەدەکرا چیدی داعش وەکو تاکە لایەنی ئەنجامدەری ئەو رووداوانە لێکبدرێتەوە.

 

لەوبارەیەوە لیژنەی کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاوو هۆڕەکان لە پەرلەمانی عێراق لە بەیاننامەیەکدا ئاماژەی بەوەداوە “سوتاندنی کێڵگەکانی دانەوێڵە بەشێکە لە پیلانێکی بەرنامە بۆ داڕێژراوی دەرەکیی و ناوەکیی بۆ وێرانکردنی ئابووری نیشتمانیی کە هێواش هێواش لەسەر رێگای بوژانەوەیە”.

گەنم و گەندەڵی
بەپێی بەدواداچوونی “زەمەن” بۆ ئەم پرسە، دەردەکەوێ رووداوەکان دواتر ئاڕاستەیەکی تریان وەرگرتووەو هەندێ هێزو لایەنی ناوخۆیی کە هێشتا ناتوانرێت بسەلمێنرێت کە کێ بوون، بەشدارن لە درێژەپێدانی ئاگرخستنەوەکان.

 

هەندێکیان بە ئامانجی دروستکردنی کەشێکی نائارام تا ئەوەی درێژە بە بەرژەوەندییەکانیان بدەن کە پەیوەستە بە گەنم و بازرگانیکردنی دانەوێڵەوە، هەندێکی تریشیان بە ئامانجی نانەوەی پشێوی و ئاژاوەی تائیفییە. بەوپێیەی مانەوەو هێزی ئەو گروپانە لە کەشێکی نائارام و ناسەقامگیردا بەرجەستە دەبێ. 

 

نابێت ئەو راستیەش لەبەرچاو نەگیرێ کە ساڵانێکی زۆرە مەلەفی گەنم و دانەوێڵە بووەتە بابەتێکی قازانجداری ئاڵۆزو لێوانلێو لە گەندەڵی لە عێراقدا.

 

بەپێی داتا فەرمییەکان، عێراق ساڵانە یەک ملیۆن بۆ ملیۆنێک و ٥٠٠ هەزار تەن گەنمی هاوردە دەکرد بۆ پڕکردنەوەی پێداویستییەکانی ناوخۆ، بڕی بەرهەمی گەنمی ساڵانەش پەیوەست بوو بە بڕی ئەو بارانەی دەباری. ئەو وڵاتانەشی عێراق گەنمی لێ هاوردە دەکردن ئەمریکاو ئێران بوون بە پلەی یەکەم، بەڵام ئەوەی جێگەی پرسیار بوو ئەو گەنمەی عێراق لە ئێرانەوە دەیکڕی گەنمی دەستی دوو بوو واتە گەنمی روسی بوو کە ئێران لە روسیای دەکڕیەوەو دواتر بە عێراقی دەفرۆشتەوە.

 

بەڵام ساڵی ٢٠١٨ بۆ ٢٠١٩ عێراق وەرزێکی تەڕی بارانبارینی بەڕێکرد، ئەوەش وایکرد کە وەرزی دروێنەی کێڵگەکانی دانەوێڵە، دوای دەیان ساڵ لە وشکەساڵی، زۆرترین بەرهەم بۆ جوتیاران فەراهەم بکات. 

 

وەزارەتی کشتوکاڵی عێراق لە کۆتایی مانگی نیساندا ئاشکرایکرد، پێشبینی دەکرێت ئەمساڵ عێراق بگاتە ئاستی خۆبژێوی لەڕووی بەرهەمهێنانی دانەوێڵەوەو پێشبینی دەکرێ سێ ملیۆن و ٥٠٠ هەزار تەن دانەوێڵە بەرهەم بهێنێ کە ئەو بڕەش کافیە بۆ پڕکردنەوەی پێداویستییەکانی ناوخۆ.

 

لە کۆبوونەوەی ئاسایی ئەنجومەنی وەزیراندا، عادل عەبدولمەهدی بڕیاریدا هاوردەکردنی گەنم لەمساڵدا بخاتە دەرەوەی کارنامەی وەزارەتی بازرگانییەوە، ئەوەش وەکو چاودێران ئاماژەیان بۆ کرد لێدانێکی گەورەبوو لەو بازرگانییە قازانجدارەی ساڵانێکە لە عێراقدا بەڕێوە دەچێ.

 

بەڵام مەلاز ئەمین، پسپۆڕی بواری ئابووری عێراق لە تویتێکدا رایگەیاند “لە پشت سوتاندنی کێڵگەکانی دانەوێڵەوە لایەنێکی تێکدەر هەیە، ئامانجی ئەوەیە عێراق نەگاتە ئاستی خۆبژێوی لەڕووی بەرهەمهێنانی دانەوێڵەوەو هەوڵدەدات وەکو وڵاتێکی هاوردەکاری دانەوێڵە بیهێڵێتەوە بۆ ئەوەی بەرژەوەندییە ئابوورییە بچووکەکانی خۆی بپارێزێ”.

 

لەلایەکی ترەوە ئاراس حەبیب، ئەندامی پەرلەمانی عێراق رایگەیاند: گروپە مافیاکان و ئەوانەی لە پشتیانەوەن، ئامانجیانە عێراق وەکو بازاڕێکی بەکاربەر بمێنێتەوە بۆ ساغکردنەوەی شمەکە هاوردەکراوەکان. ئەوەیشی روودەدات هەڕەشەیەکی جدییە بۆ ئێستاو ئایندەی وڵات.

 

حکومەتی عێراق ساڵانە ٥٨٠ هەزار دینار دەدات بە یەک تەن گەنمی بەرهەمهێنراوی ناوخۆ، لە ماوەی رابردوودا هەندێ راپۆرتی رۆژنامەوانی ئاماژەیان بەوەدا کە بەشێک لە بازرگانە سیاسییەکانی عێراق، گەنمی هاوەردەکراویان تێکەڵ بە گەنمی جوتیاران دەکرد بۆ ئەوەی وەکو بەرهەمی ناوخۆیی بە حکومەتی بفرۆشنەوە، چونکە ئەو پارەیەی حکومەت دەیدات بە جوتیاران بۆ یەک تەن، پارەیەکی زۆرەو ئامانج لێی پاڵپشتیکردنی بەرهەمی ناوخۆیەو گەنمی هاوەردەکراو لە بازاڕدا لە نیوەی ئەو بڕە پارەیە کەمترە.

 

پێشتریش لە عێراق چەند کەرتێکی دیکەی ئابووری، کاتێک لە ئاستی خۆبژێوی نزیکبوونەتەوە، بە هۆکاری جیاواز رووبەڕووی وێرانکاریی و زیان پێگەیاندن بونەتەوە. لەو چوارچێوەیەدا ساڵی ٢٠١٧ بەرهەمی تەماتە لە پارێزگای بەسرە رووبەڕووی پەتایەکی نەناسراو بوەوە دوای ئەوەی توانی لە ئاستی خۆبژێوی و پڕکردنەوەی بازاڕەکانی ناوخۆ نزیک بێتەوە. هەروەها بەرهەمی ماسی و پەلەوەریش بە هەمانشێوە رووبەڕووی هەمان رووداوی تەمومژاوی بووەوە، هەربۆیە باوەڕکردن بەوەی کە هێزێک هەیەو لە عێراقدا نایەوێ عێراق بگاتە ئاستی خۆبژێوی، شتێکە لەڕووی لۆژیکیەوە شایستەی بڕواپێکردنە، ئەمە ئەگەر بزانین عێراق لە هەموو ئاستە جیاوازەکانیدا هێڵی سوری بڵاوبوونەوەی گەندەڵی تێپەڕاندووەو بازرگانە سیاسیەکان بۆ هێشتنەوەی قازانج و بەردەوامیدان بە بازرگانیەکانیان سڵ لە هیچ شتێک ناکەنەوە.


ئاگر لە کوردستان
بەپێی ئامارە نافەرمیەکان زیاتر لە ١٠ هەزار دۆنم دانەوێڵە لە ٥٦ شوێنی جیاواز لە ماوەی مانگی ئایار لە ناوچە کوردنشینەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم سوتێنراون. 

 

ئەگەرچی سوتاندنی گەنمی جوتیارانی کورد بەشێکە لەو زنجیرە سوتاندنەی سەرجەم عێراقی گرتووەتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا بەشێک لە پەرلەمانتاران و چاودێرانی سیاسی گومان دەکەن ئامانجێکی تر هەیە تا ئاژاوەیەکی تائیفیی و نەتەوەیی لە نێوان پێکهاتە نەتەوەییەکانی ئەو ناوچانەدا بێتە ئاراوە. بە تایبەت هێشتا کاریگەرییەکانی سیاسەتی بەعەرەبکردن لەو ناوچانەدا بە بەهێزی ماوە.

 

لە کۆی ٢١٠ رووداوی ئاگرکەوتنەوە، توانراوە ١٥ حاڵەت دەستنیشان بکەن کە هۆکاری سوتاندنەکان پاڵنەرێکی جینائیان هەبووەو وەکو تۆڵەکردنەوەی شەخسیی. ئەم زانیارییانە لیوا کازم سەلمان، بەڕێوەبەری گشتی بەرگری شارستانیی لە وەزارەتی ناوخۆی عێراق لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا جەختی لێکردەوە.

 

هەربۆیە لە سەرەتاوە بەشێک لە جوتیارانی ئەو ناوچانەو هەندێ لە میدیای کوردی، عەرەبە هاوردەکانیان تۆمەتبارکرد بە سوتاندنی دەغڵودانی جوتیارانی کورد. بەڵام بەپێی ئەم بەدواداچوونەی “زەمەن” هەندێک لەو شرۆڤانە وەکو بەشێک لە هەوڵی مارکێتینگی سیاسی هەندێ لایەن بۆ نیشاندانی کاریگەرییە دوورمەوداکانی رووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ خەمڵاندوویانە.

 

بێگومان ناتوانرێت کاریگەری رووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر نادیدە بگیرێت، بەوپێیەی ئێستا پێگەی کورد لە جومگە سەرەکییەکانی ئیدارەدانی ئەو ناوچانە زۆر لاواز بووەو بۆشاییەکی ئەمنی لەو ناوچانەدا دروستکردووە.

 

ئەمە لەکاتێکدا کە داعش و زۆر لایەنی سیاسی توندڕەوی عێراقی، خوازیاری دروستکردنی کەشێکی نائارام و نانەوەی ئاژاوەی نەتەوەیین بە مەبەستی پاراستن پێگەو هێزی خۆیان لە ناوچەکەدا.

 

داعش یان هەر لایەنێکی سیاسی دیکە لە پشت سوتاندنی کێڵگەکانی دانەوێڵەوەبێ لە ناوچە کوردنشینەکان، هیچ لەو راستیە کەم ناکاتەوە کە سوتاندنی دەغڵودانی جوتیاران پرسێکی ترسناکە، بەڵام لەو ترسناکتر بەرجەستەکردنی ئەو ئامانجانەیە کە ئەنجامدەرانی ئەو رووداوانە لە پێناویدا پەنایان بۆ بردووە.

 

لەو چوارچێوەیەدا بەشێک لە کەمتەرخەمیەکان جارێکی دیکە دەکەوێتەوە ئەستۆی یەکێتی و پارتی، بەوپێیەی ماوەی زیاتر لە ساڵێکە ئەو دوو هێزە لە ناکۆکییەکی سەختدان بۆ دانانی پارێزگارێکی کورد بۆ کەرکوک، کە ئێستاشی لەگەڵدابێ هیچ ئاسۆیەکی رێککەوتن لە نێوان ئەو دوو هێزەدا دیار نییە بۆ دانانی پارێزگارێک کە کلیلی چارەسەری زۆر کێشەی پێوە بەندە لە ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمدا. 

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن