هەواڵ

كورد لە سەرچاوە فەڕەنسییەكاندا

11:40 - 06/06/2019 122 جار خوێندراوەتەوە

د. نەجاتی عەبدوڵڵا
لە فەڕەنسییە‌وە كردوویەتی بە كوردی


پێشه‌كی 
گاسپارد درۆڤیل، ئەفسەری سوپای فەڕەنسایی لە 1812-1813 لە پانزەهەمین ساڵی حوكمڕانی (فەتح عەلی شای قاجار) لە گرووپی ئەو ئەفسەرە فەڕەنسییانە بووە، كە لەگەڵ مسیۆنی كۆلۆنێل گاردان چۆتە ئێران و دوای بێئاكام مانەوەی كۆششەكانی گاردان

 

ئەم ماوەی شەش مانگ میوانی عەسكەرخانی دوایین باڵیۆزی ئێران بووە لە فەرەنساو لە ئێران ماوەتەوەو هەموو ئێراندا گەڕاوە. دوای گەڕانەوەی بۆ فەرەنسا چاپی یەكەمی بەرهەمی گەشتنامەكەی ساڵی 1819 لە سانت پێترسبورگ بە تیراژی تەنیا (150) دانە بڵاودەبێتەوەو وەك نووسەر دەڵێ (بەرێكەوت) دانەیەكم بەردەست كەوتووەو هەرزوو دركی بەوە كردووە، سەفەرنامەكە چەند چەمك گەلێكی گرانبەهاو دیاریكراوی تێدایە، سەبارەت بە دابونەریتی ئێستای ئێران، لەبارەی حكومەت و سوپاوە، هەموو ئەمانە پاڵیان پێوەناوە چاپێكی تازەی بكاتەوە(1).

 

وەك خۆی لە پێشەكی سەفەرنامەكەیدا باسی كردووە بەنیاز بووە لەبارەی سوپای ئێران بنووسێ، بەڵام دواتر بیریكردۆتەوە، كە ئەمە تەنیا بۆ چەند كەسێك بەنرخە بۆیە رای خۆی گۆڕیوەو پێی وایە كە “چ گەڕۆكەكان و چ مێژوونووسەكان، كە تائێستا لەبارەی ئێرانیان نووسیوە، زیاتر وەسفی شوێنەكانیان كردووەو زۆر بە كەمی لەبارەی داب و نەریت و ژیانی رۆژانەی كۆمەڵایەتیی دانیشتوانیان نووسیوە. بۆیە ئەو بەشە سەرنجڕاكێشەی ئاسیا كە زۆر بەتەواوی لەوەی ئێمە جیاوازە، لەبەرئەوە من بەنیاز نیم مێژوویەكی تازەی ئێران بنووسمەوە

 

چونكە ئەستەمە زیادەیەك بخەمە سەر ئەوانەی “شاردان، تیڤینۆ، ئۆلیڤیێ، كنییەرو پیكۆ” و هی دیكە نووسیویانە. هەندێك لەو نووسەرانە زانیاریان لەبارەی داب و نەریتی فارسەكان  بە وردی نووسیوەتەوەو بە وردی راستییەكانیان خستۆتەڕوو، بەڵام زۆریشیان لەسەر بنەمای زیادەڕەویی یان زانیاریی دروست نەنووسراونەتەوە، لەناو ئەوانەدا ئەوەی پێوەندی بە ژنانی چینی سەرەوە هەیە، ئەوروپاییەك پایەكەی هەرچییەك بێت دەتوانێ لە ئێراندا بمێنێتەوە بۆ چەند ساڵان، بەڵام بێ ئەوەی یەك كەسایەتی ژن ببینێت، كە بۆ ئەوە دەبێ بێگانەیەك یارمەتیدەرێکی هەبێت كە زۆر بەئەستەم وەگیر دەكەوێ و زۆریش دەگمەنە ببینێتەوە”. گاسپارد لە سەفەرنامەکەی زۆر بایەخی بە پێگەی ژن و رەوشی ژنانی ئێران داوەو لای وایە كە گەڕۆكەكانی پێش خۆی چاویان بە ژنانی ئێران

 

نەكەوتووەو تەنیا بە خەیاڵی خۆیان لەبارەی ژنانیان نووسیوویانە، بەڵام ئەم لەڕێگەی عەسكەرخان چۆتە ناو حەرەمی عەسكەرخان. گاسپارد لە سەفەرنامەكەیدا توخنی مێژوو و جوگرافیای ئێران نەكەوتووە، چونكە  گەڕۆكە فەرەنسایی و ئینگلیزەكان زۆری لەسەر نووسراوە.  

 

گاسپارد درۆڤیل كە لە ساڵەكانی 1812 ‌و 1813 لە ئێران بووە دەرفەتی ئە‌وەی بۆ هەڵكە‌وتووە كە زۆر شوێنی ئێران بگەڕێ و دیارە بێگومان چۆتە كوردستانیش (‌وادەبێ زیاتر كوردستانی ئێران بووبێ) بەڵام شوێنی كوردستان دەستنیشان ناكات. دواتریش وادیارە بەناو كوردستانی عوسمانیدا رۆیشتووەو بەناو جۆلەمێرگ و لەناو كریستان و كوردەكان ماوەتەوەو زۆر زانیاریی سەرنجراكێش لەبارەی كریستیانەكان دەخاتەڕوو. ئەم سەفەرنامەیە لەبارەی كوردستانە‌وە زانیاری ‌وردی تێدایە لە دەیەی د‌و‌وەمی سەدەی نۆزدەهەم ‌و بەتایبەتیش سترەكتووری كۆمەڵایەتی ‌و سیاسیی ‌و تابلۆیەكی زۆر وردی ژیانی كۆڵەمەرگی جووتیارانی كورد نیشاندەدات ‌و دەڵێ: “كوردەكان زۆر بە كڵۆڵی دەژین، لەنا‌و هەموو كوردستاندا، بەدەر لە كۆشك و قوللەی بەگەكان، هیچ شوێنی ژیانی مام نا‌وەندی تێدا نییە، ماڵی تایبەتیی هەرە د‌ەوڵەمەندەكان ناگاتە ئاستی ماڵی جوتیارەكانی ئێران.!(لا: 176)”. ئەمەی خوارەوە وەرگێڕاوی کوردیی ئەم بەشەیە کە تایبەتە بە کوردستان.

كورد: (فه‌سڵی ٣٨)
ئەمڕۆ كەم تا زۆر، تەواوی كورد باجدەری دەوڵەتی ئێرانن و زیاد لەوەش لە سۆنگەی نیشاندانی مەیلداریی زۆریان بۆ ئێران، پێم وایە وەكو نموونەی توركمانەكان رۆژێك دێ دەبنە بەشێكی جودانەبووە لە ئێران. كەوابێ چەند وشەیەك لەبارەی خەسڵەت، خووڕەوشت و شێوازی ژیانیان باسدەكەم، بەهەمان شێوەی ئەوەی لەگەڵ فارسەكان و لەگەڵ توركەكانیش جیاوازییان هەیە. بنچینەی ئەم گەلە زۆر نادیارو ناڕۆشنە، دەڵێن نەوەی (سكیت)ەكانن(2) بەڵام وەك چۆن نە خۆیان و نە هاوسێكانیشیان ناتوانن كەمترین ڕوناكی لەمبارەیەوە بخەنەڕوو، دەبینین بنچینەی ڕاستەقینەیان بۆ ئێمە وەك بنچینەی فارسە كۆنەكان ونە، كە ئێمە تەنیا دەشێ لەمێژووی دەورانی كۆرشەوە شتێكی كەمی لێ بزانین. بەڵام ئەوەی جێگای دڵنیایی و باوەڕە ئەوەیە، كە كوردەكان نە هەمیشە

 

نیشتەجێی ئەو ناوچەیە جوانە بوونە، كە كەوتۆتە نێوان دیجلە و فورات و جاران میزۆپۆتامیای بە پیت و فەڕی پێكدەهێنا و نە ئەو چیایانەی تۆرۆس، كە دۆڵ و شیوە بەپیتەكانی ئەمڕۆ تەواو سەرچاوەیەكی دەوڵەمەندین. بەوپێیەی ماوەیەك لەناو كوردەكاندا ژیاوم، دەتوانم بیانناسم و هەڵیانبسەنگێنم، من بە ڕوانینی داب و نەریت، زمانیان، هەتا بە جلو بەرگیشیان باوەڕم وابووە، كە ئەوانە بنچینەیان عەرەبە. هێشتا هاوشێوەیی و پێوەندی ئەوهێندە سەرنجراكێش لەنێوان ئەوان و دەوارنشینە عەرەبەكان هەیە، كە وام

 

لێدەكەن باوەڕ بەوە بكەم كە ئەوانە چەند تایەفەیەكی دەوارنشینە عەرەبەكانن، كە لە دەورانی جەنگی ئاینیدا، كاتێك ئێران لەلایەن عەرەبەكانەوە داگیردەكرێت لە عێراقی عەرەبیدا جێگیر دەبن. لەوێوە بەرەو باكوور، بەدرێژایی چیای زاگرۆس تاوەكو روباری موراب، كە ئەمڕۆ كوردەكان لە ئەرمێنیای توركی جیادەكاتەوە، هەڵدەكشێن. كوردەكان دابەشی سەر چەند خێڵێك دەبن، كە بە حوكمڕانییەكی ڕەها لەلایەن بەگێكەوە حوكمرانی دەكرێن. خێڵە كوردەكان بەشی زۆری خراونەتە ژێر پاراستنی ئێرانەوە، كە بەگوێرەی ژمارەیان

 

سەرانەیان لێ وەردەگرن. كورد گەلێكی باڵابەرزن، كەڵەگەت و ڕووخسارێكی جوانیان هەیە گەرچی سیمایان ئەسمەرە. زۆر ناشارەزان و بەشێوەیەكی خۆرسكانە دڕندەن كە شوێنكارەكانی زۆربەی جار ترسناكن. ئەوان هێشتا لە توركەكان درۆزنترن و ئەمە مایەی زۆر قسەلەسەركردنە: بەڵام ئەم خەسڵەتەیان دوورە لەوەی لای خۆیان مەحكومی بكەن و لەچاوی ئەوان ئەوە بەهرەیەكە و نیشانەیەكە بۆ دانایی. كوردەكان لە هەموو رۆژهەڵاتییەكانی دیكە وەحشی ترن، هەر هەموو خەوشێكیان هەیە بێ ئەوەی خەسڵەتێكی باشیان

 

هەبێ، دڵڕەق، خوێنخۆر، غەدار، دووڕوو، دزی بێباك، تەنیا لەسەر تاڵانوبڕۆیی دەژین، كە دەیكەنە سەر دەروناوچەكانی هاوسێكانیان. من لە هەموو خەسڵەتەكانیان تەنیا ئازایەتییەكی بێوێنەم بینی، بەڵام ئەم ئازایەتییە نە عەقلانییەو نە لە سۆنگەی هەستێكی شەرافەتمەندانەوەیە. ئەوە زیاتر بێ پەروایی وەحشییەكە، كە تەنیا دەیەوێ پەلاماری نێچیرەكەی بدات بەبێ بیركردنەوە لەو مەترسییانەی كە لەو پەلامارەدا بەرەو ڕووی دەبنەوە. كەچی لەگەڵ ئەوەشدا لە وڵاتی خۆیاندا دابونەریتی میواندارییان هەیە، هەمان ئەو

 

پیاوانەی كە لەوانەیە لەودیو سنوورەكانی خۆیان بێبەزەییانە كەوڵت بكەن، دەشێ یەكەمین كەسانێك بن، هاوڕێیەتیت بكەن و خزمەتت بكەن، بتپارێزن كاتێك تۆ لەسەر خاكی ئێراندا بیت. دە تاوەكو بیست كوردێك كۆدەبنەوە بۆ تاڵانیی و بڕێك جار ئاواییەكان و شارەكان تاوەكو ناوجەرگەی ئەناتۆلیا تاڵان و بڕۆ دەكەن. بۆ تاڵانوبڕۆیی كەمێك گرینگتر، چەندان تاقم پێكەوە یەكدەگرن و دەستكەوتەكان دابەشدەكەن و بەدەگمەن نەبێ دەنا بەدەستی بەتاڵ ناگەڕێنەوە.

 

هۆزەكانی هەكاری(3)و باڵبان(4)و مەهرەوان(5)و بەیلام(6) یان هۆزەكانی ناوچە پێدەشتەكان، كە ڕاستەوخۆ لەژێر دەسەڵاتی شازادە دان، وەكو ئەوانی دیكە پەنا نابەنە بەر تاڵانوبرۆیی، چونكە دابونەریتی كۆچەریی و ئەو سەرقاڵییان بە مێگەلەكانیانەوە كەمێك دابونەریتیانی نەرم كردوون، بەڵام ئەوانیش كەمتر ترسناكتر نین ئەگەر لەدەرەوەی خاكی خۆیان یەخەگیریان ببیت. 

 

كوردەكان بەهەمانشێوەی فارسەكان، لەسەر بنەمای سەروەت و ساماندارییەوە، تەنیا بۆ دوو چین دابەش دەبن. مێگەڵ و خاوەندارێتی ئاوایی، كەم تازۆر هەموو ئاواییەكان نەستوورییەكانیان تێدا دەژین، كە هەموو سەرچاوەیەكی دەوڵەمەندییانە. ڕێز بۆدانان بەوە پێوانە دەكرێت لێرە كە كوردێك دەتوانێ ژمارەی ئەو پیاوە چەكدارانەی كە دەتوانێ نانیان بدات و ڕایانبگرێت. سەردار بۆخۆی هەمیشە پیاوەكانی بۆ لەشكركێشی دەنێرێ، ئەوانە هەموو ئەو دەستكەوتانەی بۆ دەهێننەوە كە بندەستیان خستوون و لە دەستی

 

سەرۆكەوە ئەو بەشە وەردەگرن كە سەرۆك وادەی پێداون. سەردارە گەورەكان، بەشێوەیەكی كڵۆڵانە دەژین، چونكە لەكوردستاندا، جگە لە كۆشكی بەهێزی بەگەكان نەبێ، یەك شوێنی نیشتەجێبوون نییە شیاوبێ، ماڵی تایبەتیی هەرە دەوڵەمەندەكان ناگاتە ئاستی ماڵی جوتیارە فارسەكان، ماڵی كوردەكان خانۆچكەی نزم، بێ پەنجەرە، لەناو كڵاورۆژنەیەكی بازنەییەوە ڕووناكیی بۆ دێت، كە لە بنمیچی ماڵەكەوە كراوەتەوەو شەوانە بە بەردی پان دەیگرن. كوردەكان سوونە مەزهەبن، واتە لە مەزهەبی عومەرن

 

زۆر بڕوایان بە پروپووچ هەیەو چوار یان پێنج جار لە رۆژێكدا نوێژ دەكەن. بێجگە لە سەرقاڵییەكانیان سوودێكی ئەوهای نییەو لەوەدا لە توركەكان دەچن. كە وەك ئەوان تەواوی رۆژ دانیشتوون بێ ئەوەی بجوڵێنەوە.  كوردەكان زۆر قسە دەكەن و حەزیان لە هەقایەتە، بەمشێوەیە هەمیشە دەروێشەیلێكی بێگانە لای خۆیان گڵدەدەنەوە، كە ئەو دەروێشانە ژیانی خۆیان لەسەر ئەوان دابین دەكەن.

 

شێوازی ژیانیان زۆر سادەیەو خواردنیان بریتییە لە كوبەی برنج، لەگەڵ كوفتەی تێكەڵاو بە بەهارات و لەناو شۆربا دەیكۆڵێنن، بەزۆری گۆشتی مەڕو بزن دەخۆن، كە دەیكۆڵێنن و بە بێ ڕۆن و هەتا بە بێ خوێش دەیخۆن. نانیان هێشتا لە نانی فارسەكان تەنكترەو بەشێوەیەكی ئاسایی لەبەر خۆرەتاو دەیبرژێنن. زۆر حەزیان لە گۆشتی وشترە، كاتێكیش لە دەستكەوتدا دەستیان دەكەوێ، ئەوە رۆژێكی داوەتكارییە بۆ هاوسێكانیان، كە هەموویان لە ڕەوشگەلێكی ئاوهادا داوەت دەكرێن بۆ ئەوەی بێن بەشی خۆیان بخۆن.

 

كوردەكان، هەرگیز شەراب ناخۆنەوەو لایان قەدەغەیە، ئەوەی سەرپێچی بكات، بە توندی سزای دەدەن. دەیگرن و قاچی بە دارێكەوە دەبەستنەوە، دوانزە سەعاتێك لێی دەگەڕێن. ئەگەر جارێكی دیكە بخواتەوە، سزاكە داركاری كردنیشی دێتە سەر. لە كاتی جەنگدا كوردەكان ناچارن چەند ژمارەگەلێك لەشكر بخەنە بەردەست شازادە، بەڵام لەناو هەموو هۆزەیلی ژێر دەسەڵاتی شازادە، ڕاستییەكەی تەنیا یەك هۆز هەیە، كە بەكەڵكی ئەو دێت ئەویش (بەیلام)ە، كە ئەو هۆزە لەشكرەكەی بە تاقی تەنیا بارتەقای هەموو

 

هۆزەكانی ترە. ئەم هۆزە لە پێدەشتێكی بەرفراواندا دەژی، كە لە ڕۆهەڵات سنوردراوە بە لقە ڕووبارێكی چكۆڵەی زاگرۆس، كە لە باكوورەوە بەرەو باشوور شۆڕدەبێتەوە، كە هەرێمی سەلماس و ورمێ جیادەكاتەوە، كە ئەم هەرێمانە لەگەڵیدا لە درێژبوونەوەدا هاوڕێك و پارالێڵن. ئەم هێزە پێشتر جاران بەشێك بووە لە هۆزی هەكاریی، بەڵام ئەو بەگەی كە حوكمڕانی هۆزی هەكاری دەكات و لەناو چیاكاندا دەژی، بووەتە سۆنگەی ناڕەزایی لەلای ڕەعیەتگەلی دانیشتووی پێدەشت. ئەوان ماوەیەكی درێژ تەقەڵایان بوو

 

لەڕێگەی ئیسماعیل بەگ ناوێك، كە خاوەنی قەڵایەكی بەهێز بووە و كەوتبووە سەر لوتكەی بەشی زاگرۆس، كە ئێستاكە باسمكردو بەسەر پێدەشتەكەدا دەیڕوانی، خۆیان لە دەست حوكمڕانیكردنی (بەگی هەكاریی) ڕزگار بكەن. دواجار هۆزی بەیلام توانیان ڕاپەرن و ئیسماعیل بكەن بە سەرۆكی خۆیان، بەمەرجێك كە هەموو شتێك بكات لەپێناو هێشتنەوەی سەربەخۆییاندا. ئیسماعیلی فێڵباز وەختێك بە ئاواتی خۆی گەیشت، بەپەلە خۆی خستە ژێر باڵی شازادەو خۆی وەك واساڵی(7) شازادە ڕاگەیاندو لەئەنجامدا وەكو بەگی هۆزی نوێی پێدەشت یان بەگی هۆزی بەیلام بەناوی قەڵای ئیسماعیل ڕاگەیەندرا، بەمەرجێك خۆی بە رەعیەتی ئێران بزانێت و گوێڕایەڵیی ئەو، فەرمانانە بێ كە لەلایەن شای باوكییەوە یان لەلایەن ئەوەوە دەردەچن(8). ئەم پەیماننامەیە دووربوو لەوەی تێچووی

 

قورس بێ بۆ سەربەخۆیی و بەقازانجی ئەوان دەشكایەوە. لە راستیدا لەماوەی چەند سالێكدا بوون بە جوانترین و دەوڵەمەندترین هۆزی وڵات، وەك ئەوەی هەمیشە ئازاترین هۆز بوون. لەكاتی جەنگ پانزە هەزار سوارەیان تەواو سازو تەدارەك و چەكدار ئامادە دەكردو كاتێكیش بچوونایە دەرەوەی ناوچەكانی خۆیان، برە پارەیەكیان لە (شا) وەردەگرت: ئەم بڕە پارەیە زۆر بوو بۆ ئەوەی بە چاكی كاروبارەكانی خۆیانی پێ بەڕێوە ببەن. 

 

ئەم هۆزە باشترین جۆری ئەسپیان هەبوو، كە خاوەنی هێزو خێراییەكی نائاسایی بوو، وەك ئەوەی هەركەسێك دەبوایە بۆخۆی مشووری ئەسپەكانی خۆی بخواردبوایە، بۆیە بەشێوەیەكی تایبەتیی مشووریان لێدەخوارد. كوردەكان بە نزیكەیی هەموویان خاوەنی ماینەكانیان لە ئەسپی عەرەبی یان توركی چاك دەكەن، بەمپێیە ژمارەیەك جوانووی نایابییان چنگ دەكەوێ، كە نرخەكەی وا زۆر گران نییەو دەتوانین ئەسپێكی زۆر جوان بە پەنجا ڕیال (150 فڕەنك) بەردەست بخەین. 

 

كوردەكان وەك سوپای غەیرە نیزامی ئێرانی شەڕ دەكەن، كەچی لەگەڵ ئەوەشدا كەمێك لەوان نیزامی زیاتریان هەیە، كە هەرچەندە بەشێوەیەكی ناتەواویش بێ، دەزانن لە جەنگدا بەسەر دوو ریزدا دابەش ببن. سەرۆكی هۆز یان خێڵ كە بە ئازاترینیان دادەنرێن. وەختایەك لە مەیدانی جەنگدا دەبن و ئەركێكیان پێ ڕادەسپێردرێت، هەریەكەیان ئامادەن و چەكەكانیان تاقیدەكەنەوە، وریا لەوەی كە هیچ شتێك نیگەرانیان نەكات وا بەئارامییەوە كارەكە دەكەن، وەك ئەوەی دەست بە كۆڕی قۆشمەبازیی بكەن. لەو دەمەدا

 

مەلای هەر هۆزێك لە گەڕانیدا بەناو بەرەكانی جەنگدا بەدەستی ڕاستی تەورێك بەرز دەكاتەوەو بەدەستی چەپیشی لە دەهۆڵێكی چكۆڵە دەدا كە بە داری زینی ئەسپەكەیەوە گرێدراوەو هەموو دەم هاوار دەكات (الله). بەم نیشانەیە هەموو ڕیزەكان هێرش دەبەن و مەلاكە كە لەپێشەوەی هەمووانە زۆربەی جار یەكەمین گورز ئەو دەیوەشێنێت. هەموو پیاوێك چەكدارە بە ڕمێك، كە لە هی قزڵباشەكان دەچێ، بە خەنجەرێك، بە جووتێك دەمانچەو دوو شمشێر، یەكێكیان بە لایەكیان و ئەوی دیكەشیان بە ئاسۆیی لەژێر پشتێنی زینەكەوەیە، تەنیا بۆ ئەوكاتانە بەكاردێت كاتێك شمشێری یەكەمیان دەشكێ، كە زۆربەی جار وادەبێ كاتێك ناچار دەبن لە كڵاو زرێ، سێڵ زرێ و قەلغانی دوژمن بدەن، دەشكێن. 

 

كوردەكان ئازاترینیانن، گەلێك بەڕێزن، رەوشی ژیانیان هەرجۆرێك بێ، مافی ئەوەیان هەیە لەبەردەم گەورەكان دابنیشن، كە رێزی زۆریان بۆ دادەنێن، کوردەکان، پەرەموچەیەكی تاوس بەسەر سەریانەوە لەبەرانبەر كوشتنی هەر دوژمنێك: بەمشێوەیە زۆریان لەوانە سەریان بەو پەڕەمووچە تاوسانە داپۆشراوە، من رۆژێك نۆ پەرەمووچی تاوسم لەسەر سەری گەنجێك ژمارد كە هێشتا ٢٥ ساڵ نەدەبوو. كوردەكان ئێرەیی لەبەرانبەر ئەو نیشانەی شەرافەتمەندییە بەیەك دەبەن و جنێوی هەرە قورس كە بمانەوێ بە كوردێك بدەین ئەوەیە، پێی بڵێی كە جامانەكەی لەبەر خۆردا سووتاوەتەوەو هێشتا بەتەواوی بەهای ئەوەی نییە بۆ ئەوەی سێبەرێكی بۆ پەیدا بكات.! 

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن