هەواڵ

برسێتی و ئاوریشم

11:20 - 24/05/2019 65 جار خوێندراوەتەوە

"زەمەن"

مەرجی ناسینەوەی وەرگێڕی بەسەلیقە، هەرتەنها لەزمان پاراوی و شارەزابوون لەزماندا (بەچاكی) كورتناكرێتەوە. بۆمن مەرجێكی گرنگی وەرگێڕی باش و ژیر، لەپاڵ زمان پاراوی و شارەزابوون لەزماندا، توانای هەڵبژاردن و دۆزینەوەی ئەو بابەت و نوسینانەشە كە دەستنیشانیان دەكات و بڕیاری وەرگێڕانیان لێدەدات. 

ئەوەندەی وەك خوێنەرێك تێبینیم كردووە، سەروەر عومەر (كە تائێستا هەر ناویم بیستووەو نەم بینیوە) یەكێكە لەو وەرگێڕانەی سەلیقەیەكی باش و بەرزی، لە دۆزینەوەو دەستنیشانكردنی ئەو بابەت و سەرچاوانەدا هەیە كە بۆ وەرگێڕان، بۆ سەر زمانی كوردی هەڵیان دەبژێرێت, (نامەكانی فردریك نیچە بۆ دایكی، هەندێ‌ كەس هەرگیز تێناگەن، برسێتی و ئاوریشم)، سیان لەو كتێبانەن كە وەریگێڕاون و من خوێندومنەتەوەو بەم نوسینەی ئێستاوە، لەسەر دوانیانم نووسیووە (پێشترو لەهەمان ئەم ڕۆژنامەیەدا، ڕانانێكم بۆ كتێبەكەی كۆرت تۆخۆلسكی - جەورو جەفای خزم و خوێش -) كردبوو. 

هەرسێ‌ كتێبەكە بۆمن بەر لەزمان و وەرگێڕانەكانیان، دۆزینەوەو هەڵبژاردن و دەستنیشانكردنیان بۆ ئەوەی بكرێنە كوردیی، گرنگ و جێ‌ پرسیارو لەسەروەستان بوون.
ئەمەش بۆخۆی تەعبیرە لەوەی، وەرگێڕ خوێندەوارێكی وردەو نووسینی ئاست بەرزو گرنگ و پێویست، لە شتی زیادەو وشەڕیزكردن و بێ‌ كەڵك جیادەكاتەوە.

ئەڵبەت ئەمە بۆ خوێنەرو كتێبخانەی كوردیش، سودێكی زۆری دەبێت‌و وادەكات كوردی زمانانی ئێمە، بەو كتێبانە ئاشنابن کە گرنگن و دۆزینەوەیان بۆ وەرگێڕان، بەهەموو كەس ناكرێت. لەڕووی گرنگیەوە پێموایە (برسیەتی و ئاوریشم) لەڕیزی پێشەوادا دێت و بەیەكێك لەكارە زۆر تایبەتەكانی  هێرتا مولەری خاوەن خەڵاتی ئەدەبیاتی نۆبڵی ساڵی (2009)، ئەژماردەكرێت.

ئەم خانمەی لەسەردەمێكی ڕەق و زبرو  پڕناشیرینی ستالینیزمدا لەدایك دەبێت (1953)، بەشێكی زۆری تەمەنی (تا 1987)، لەساوپەنای سەرسەختترین حكومەتی ستالینی لەبلۆكی شورەویدا كە چاوچیسكۆ بووە (1918 -1989)، بەسەربردووەو لە تەنگەڵانترین‌و ترسناكترین قەڵای كۆمۆنیزمدا لەئەوروپای خۆرهەڵات كە ڕۆمانیا بووە، گوزەراندوویەتی.

ئێمە لەم كتێبە خەمناك و پڕ قەهرەدا، هەم بە ژیاننامەی ژنە نوسەرێكی بەهرەمەندو بەئیرادە ئاشنادەبین. هەم مێژووی پڕ لەتاریك و نوتەكی خەڵك و خوای ڕۆمانیا (بەتایبەت لەبۆخارست پایتەخت و تیمۆچۆرای سەرمەشقی ڕاپەڕینەكانی ساڵی 1989)، دەخوێنینەوە.

لەدەسپێكی كتێبەكەیدا هێرتا مولەر، بەم دەستەواژەیە دەست پێدەكات: (مرۆڤ بەدوو جۆر پەی بەواتای ژیان دەبات: یان بەهەوڵی خۆی، یاخود بەكۆششی ئەوانی دیكە).

ئێمە بەخوێندنەوەی بەش بەشی كتێبەكە، حاڵی دەبین كەخاوەنی (سەرهەڵگرتن)، لەو جۆرەی یەكەمی مرۆڤەكانە كە سەرسەختانەو ئیرادەگەرانە، لە تاریكستانێكی وەك ڕۆمانیای چاوچیسكۆدا (1965 -1989)، توانیویەتی بەهەوڵ و ماندوبوونی خۆی و بەچنگەكڕێ‌، پەی بەمانای ژیان بەرێت و خۆی پەروەردە بكات و بەزەین ڕونی و ئەقڵ سەلامەتیش بمێنێتەوە. ئاخر وەك خۆی لەگفتوگۆیەكی (گاردیان)دا دەڵێت: (چاوچیسكۆ شێت بوو، لەگەڵ خۆشیدا نیوەی خەڵكی ڕۆمانیای شێت كرد).

هێرتامولەر كەباس لەو ژیانە تفت و تاڵ و بێ‌ ئەرزش و ترسناكەی بیست و چوار ساڵی حوكمڕانی چاوچیسكۆدەكات (1965-1٩89)، نمونە بەماو تسی تۆنگی (1893-1976) ڕابەری كۆمۆنیستەكانی وڵاتی چین دێنێتەوەو دەڵێت: (ماو گەلەكەی خۆی وا ڕاهێنابوو، بێ‌ قەید و مەرج نۆكەرو دڵسۆزی ئەوبن، چاوچیسكۆش كەبوو بەسكرتێری گشتی پارتی كۆمۆنیست و سەرۆك كۆمارو فەرمانڕەوای هەتا هەتایی ڕۆمانیا، هەمان شتی لەئێمە دەویست).

ئێوە دەزانن لەسایەی ڕژێمە تۆتالیتارەكاندا، هیچ كەس خاوەنی جەستەی خۆی نییە؟ لەو جۆرە سیستەمانەدا بەتوپزی، بڕیار لەسەر ئەوە دەدرێت كەدەبێت تەنها یەك جۆر ئاگایی بۆ هەمووان هەبێت.

بەهۆی سانسۆرو كۆنترۆڵەوە، بەختەوەری لەوڵاتەكەی مندا ئاوابووبوو. بۆیە بەزیندوومانەوەش لەوەها دنیایەكدا، دەبوو ببویتایە بەگەمژەیەكی تەواوەتی، یان دووڕوویەكی پڕۆفیشناڵ.

هەر لەدرێژەی گێڕانەوەكانیدا، هێرتا مولەر دەڵێت: (نادیاكۆمانچی پاڵەوانی ژیمناستیكی وڵاتەكەم، نازناوە پۆڵەندیەكەی خۆی گۆڕی بۆ ڕۆمانیایی و ڕێگەی بەبچوكترین كوڕی دیكتاتۆریشدا لەگەلێ‌ بخەوێت، تاوەكو بتوانێت لەدەرەوەی وڵات، بچێتە سەركورسی ژیمناستیك و هاوسەنگی خۆی بپارێزێت).

جگە لەم كتێبەی (برسێتی و ئاوریشم)، لەو وتارەشیدا (بێ‌ ترس و ئومێد دەمرین) كە لە مەراسیمی وەرگرتنی خەڵاتی ئەدەبیاتی نۆبڵدا لە ستۆكهۆڵم پێشكەشی كرد، باس لەو دۆزەخەی وڵاتەكەی دەكات و دەڵێت: (كە هاتن بۆئەوەی بمكەنە سیخوڕ بەسەر هاوڕێكانمەوەو ڕازی بم بەوەی، ڕاپۆرت لەسەر هاوپیشەكانم بنووسم و ڕازی نەبووم.. بەدڵی خۆیان جنێوبارانیان كردم.. خەڵەفاو، بەڕەڵڵا، سلەگو، قەحبە... هتد.. دواجاریش وتیان گەر پەشیمان نەبیتەوە، ئەوا لەڕووبارەكەدا نوقمت دەكەین).

لەبەشێكی ئەم كتێبەداو لەژێر سەردێڕی (مەرگەمووش تامی خۆشە؟) دەڵێت: (هەندێ‌ لەوانەی هێشتا هەر قەناعەتیان بە سۆسیالیزم و كۆمۆنیزم ماوە، دووبارە ئەوە بەگوێمدا دەدەن كە گوایە ئەوەی ڕابوردو بینیمان، سۆسیالیزمی ڕاستەقینە نەبوو.. بەڵام بەڕای من ئەوە خودی سۆسیالیزم بوو ئەزموونمان كرد). 

بەوپێیەی ئەو خۆی ژنە، بەشێكی گرنگی كتێبەكەی بۆ بارودۆخی ژنان لەسەردەمی چاوچیسكۆدا تەرخان كردووەو ئەو بەشەشەی ناوەوە (ژن و مێرد لە ژیانی ڕۆژانەدا). بەبڕوای من تاقەتپڕوكێنترین بەشی (برسێتی و ئاوریشم)ە و بەشێوەیەكی سەیرو زمانێكی تەوس ئامێز، وەسفی حاڵی ئەو قۆناغەدەكات.

لەپەرەگرافێكدا ئاوەها دەنووسێت: (لەوڵاتەكەی مندا ژنان بووبوون بەئامێری بەرهەم هێنانی منداڵ. كۆندۆم قەدەغەبوو. حەبی مەنع یاساغ بوو. تەنها ژنانێك مۆڵەتی لەباربردنی منداڵانیان هەبوو كە پێنچ سكیان كردبوو، یاخود تەمەنیان لەچل و پێنچ ساڵی تێپەڕی بوو. منداڵدانی ژنان بەردەوام، بەپشكنینی زۆرە ملێ‌ و دووبارە، لەژێر چاودێری و كۆنترۆڵدا بوو. نمونەیەكتان بۆ باس دەكەم.. یەكێك لە خوێندكارەكانی كۆلێژی پزیشكی دووگیان بوو. ئەوهات و بەدەستی خۆی سكەكەی لەباربرد. چەند ڕۆژێك دواتر تایەكی توند دایگرت. دەبوو بیبەن بۆ نەخۆشخانە، بەڵام لەترسی سزادان، لەبەشی ناوخۆیی خۆی كوشت. دوای بەخاك سپاردنی، سەرۆكایەتی زانكۆ دانیشتنێكی ئەنجامدا. ناوی خوێندكارە مردووەكە لەبەرچاوی خوێندكارەكانی دیكە، لەحیزب و زانكۆ سڕدرایەوە. لەبەشی ناوخۆیی لەو ژوورەدا كە خۆی تێدا هەڵواسیبوو، وێنەیەكی ئەویان بەدیواردا هەڵواسی و لەژێر وێنەكەداو لەوەسفی ئەو كۆچكردووەدا نووسییان نمونەیەكی خراپ).

(كاتێك چاوچیسكۆ سەرنگوم بوو، بۆمان دەركەوت منداڵە بێسەرپەرشتەكان بە ڕۆژئاواییەكان فرۆشراونەتەوە، ئەویش بەپارەیەكی زۆر. هەروەها بۆمان ئاشكرابوو ئەندامە تایبەتەكانی دەزگاكانی زانیاری و سیخوڕی، لەنێو ئەو منداڵە بێسەرپەرشتانەدا هەڵبژێردراون).

(لەوڵاتەكەی مندا، شێوازەكانی لەباربردنی كۆرپەلە ڕۆژانە، گیانی سەدان ژنی دروێنە دەكرد. ئەمڕۆ كەس نازانێت یاسای لەباربردنی كۆرپەلە، چەند قوربانی لێكەوتۆتەوە. چەند ژن بەتەنیا لەماڵەوە مردوون و چەند ژن لەنەخۆشخانەكان، بەبەرچاوی پسپۆڕانی لێكۆڵینەوەوە سەریان نایەوە).

هەر لەنەسكێكی دیكەدا پەیوەست بەو پرسە، بەناوی (شكاندنی حەرەمی خێزان لەسەردەمی چاوچیسكۆ)دا، دەنووسێت: (ڕۆژی ژن لەئەوروپای ڕۆژهەڵات، شتێک نەبوو جگە لەنمایشی ئایدیۆلۆژی سیستەم. ئەوان هەرگیز ژنیان وەك تاكێكی سەربەخۆ نەدەبینی. لەوڵاتەكەی مندا سەرمەشقی ژنان، ئێلینا چاوچیسكۆی هاوسەری دیكتاتۆر بوو. ئاخر لای ئێمە بەناوی یەكسانییەوە، ڕێگەیاندا ژنان ببنە شۆفێری كرێن. ڕێگەیان پێدان وەك پیاوان، لەژێر سەختی باری كاردا بڕزێن. ڕێگەیان پێدان، كوێرانە ژیانی خۆیان لەناوبەرن. ڕێگەیان پێدان لەكاتی كاركردندا، جگەرەبكێشن و تف بكەن و جنێوبدەن. ئیتر ئەوانە لەماوەی چەند ساڵێكدا، ڕەش دادەگەڕان و زبرو توندوتیژو تاڵ دەبوون، وەك پیاوان. پێشكەوتنی ژنان لەو ژینگەیەی ئێمەدا كە بەكۆمەڵگەی سۆسیالستی ناودەبرا، تەنها بووە هۆی بەشداریی ژنان لەتاوان و نادادگەریدا. ئاخر یەكسانی كاتێك بەرقەراردەبێت كە دادپەروەری هەبێت).

لەپاڵ دۆخی ناهەمواری وڵاتەكەی و بۆخارستی پایتەختدا، هێرتا مولەر ئاوڕێك لەشاری تیمیۆچۆراش دەداتەوەو لەبارەی ئەویشەوە دەنوسێت: (تیمیۆچۆرا شارێك بوو بەر لە چاوچیسكۆ، شەوانێكی درێژو پڕ دەنگە دەنگ و ڕوناكی هەبوو. بەڵام كە ئەوهات خەڵك و خوا، قسەكردن و گۆرانی گوتنیان لەبیركردو فێری ئەوەبوون، بەگوێی یەكتردا بچرپێنن. كار گەیشتە ئەوەی هەر بەبیریشیان نەدەهات بۆ پیاسەكردن، شەوانی هاوین بچن بۆ پاركەكان. ئاخر ئەوان ناچاركرابوون، بڕۆنە ناو جێگەو بانەكانیانەوە). 

دواین شتی سەرنجڕاكێش لەم كتێبەی هێرتا مولەر كە باسی بكات ئەوەیە، بەپیتی درشت دەنووسێت: (ئێمە لەسایەی سوسیالیزمدا لەدۆخێكی هێندە ناهەمواردا بووین، كاتێك چاوچیسكۆ لەناوچوو، پۆلیسێكی ڕۆمانی سەردانی دەرەوە دەكات. دەچێت بۆ توركیاو كە دەگەڕێتەوە دەڵێت: من بەهەشتم لەسەر زەوی بینی. دوای ڕاپەڕین لەگەڵ هاوسەرەكەم چووم بۆ توركیا. ئەوێ‌ هەمووشتێكی لێیە. بەهەشت لەوێیە).

ئەو پۆلیسە نەپڕكێشی كردووەو نەدرۆی هەڵبەستووە، ئاخر ئەوانەی لەقەڵا تەنگەلان و ترسناكەكەی چاوچیسكۆدا ژیابن و وەك هێرتا مولەر هەر لەم كتێبەدا باسی دەكات (خەڵكەكەی لەبری گۆشت سەروقاچی مریشكی بەستویان خواردبێ‌ و قالۆنچەكان لەگۆشەو كەناری وشكە فرۆشەكاندا، سوڕابنەوەو مشكەكانیش بەناویەكەكانی نیشتەجێ‌ بووندا، لەزبڵدانێكەوە بۆ زبڵدانێكی دیكە جرت و فرتیان بووبێت، دەبێت بەراورد بەوە هەموو سەرزەمین و جوگرافیایەكی دیكە بەهەشت بووبێت).

ئاخر ئەوانەی لەنێو قەڵا ترسناك و تەنگەلانەكەی كۆمۆنیزندا دەژیان لەڕۆمانیا بەتایبەت و لەوڵاتانی ئەوروپای ڕۆژهەڵات بەگشتی، دەسەڵاتدارانیان تەنها یەك ئامانجیان هەبووە، ئەویش كۆكردنەوەی هەمووشتێكی قێزەون و ناشیرین بووە لەبچوكترین جێگەدا، لەگەڵ كەڵەكەكردنی زۆرترین پوچێتی دووبارەدا.

ئەم كتێبە خەمناك و پڕ ناسۆرە كە بەرهەمی خانمە نوسەرێكی ڕۆمانیە، سەرچاوەیەكی گرنگە بۆ پەیبردن بەو مێژووە تاریكەی، بەناوی بەهەشتی سۆسیالیزم و كۆمۆنیزمەوە، نزیكەی حەفتا ساڵێكی خایاند. 

ئەم كتێبەش وەك تێكستە ئەدەبیەكانی دیكەی هێرتا مولەر، هەرچەندە باس لەواقعێكی تفت و تاڵ دەكات، وەلێ‌ بە ئەندێشەیەكی ئەفسوناوی و گوزارشتێكی شیعریی ئاست بەرزەوە نوسراوەتەوەو خوێنەر لەگەڵ ئەو هەموو تراژیدیاو دڵە خورپێیانەشدا، چێژێكی زۆری لێدەبینێت.

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن