هەواڵ

ئەحمەد موختار جاف لە سەردەمی حكومەتەكەی مەلیك مەحموود دا

04:09 - 13/05/2019 39 جار خوێندراوەتەوە

"زەمەن"
د. رەووف عوسمان

 

لە رۆژانی 21-22/8/2013دا، بەڕێوەبەرایەتی چالاكی وێژەیی سلێمانی‌و بەڕێوەبەرایەتی رۆشنبیری هەڵەبجە، دیدارێكی تایبەت بە شاعیر ئەحمەد موختار جاف لە هەڵەبجە سازكردو ئامادەگیەكی بەرچاوی ئەدیب‌و رۆشنبیران لە شارەكانی كوردستانەوە دەبینرا، لەو دیدارەدا جاروبار، لە چوارچێوەیەكی كاڵ و شەرمنانەدا تاپۆی شەهیدكردنی ئەحمەد موختار دەردەكەوت‌و ئاماژەی دوور بەدوری بۆ دەكرا، بێ‌ ئەوەی خاڵ بخرێتە سەر پیتەكان‌و راستیەكان شەفافانەتر دیاری بكرێت، تەنانەت لە دەرەوەی كۆڕەكانیشدا ئەم باس‌و خواسانە دەوروژێنرا، بێ‌ ئەوەی هیچ ئەنجامێكی متمانەپێكراوی هەبێت.

بۆ نزیكبوونەوەو تێگەیشتنی پتر لە روداوەكەو دەستنیشانكردنی ئاووهەوای سیاسی نێوەندەكەو كارەكتەرە سەرەكیەكانی ئەو دەورانە لە دنیای سیاسەتدا، پەنام بردە بەر سەرچاوە نوسراوە كەمەكان‌و

ئەو هەواڵە دەماودەمانەی كە لە دێرەوە بەر گوێم كەوتبوون، ئەمە جگە لە سەرگوزشتەی كەسە بەتەمەنەكانی ئەو ناوچەیە لەمەڕ كارەساتی شەهیدكردنەكە، بەتایبەتی خزمەكانم، كە هەمیشە وەك یادەوەریەكی تاڵ‌و غەمگین دەیانگێڕایەوەو سۆزی بێ‌ سنوریان بۆ ئەحمەد موختار جاف هەڵدەڕشت كە بەو دەردەبڕا.


كاربەدەستانی ئەوسای عێراق بە رێنمایی كردنی ئینگلیزەكان ئەحمەد موختاریان كردە قایمقامی هەڵەبجەو دواتریش ئەندام پەرلەمانی عێراق، نەك لەبەرئەوەی كە ئەم زاتە خۆی لەخۆیدا شایانی ئەو پۆستانەو زیاتریشەو مرۆڤێكی روناكبیرو كەسایەتیەكی میرخاسی جافی ناوچەكە بوو بەتەنیا، بەڵكو بۆ دوو مەبەستی جیاواز:


یەكەمیان: رازیكردن‌ودڵنەوایی بەگزادەكانی جاف بوو، چونكە لەودەورانەدا، خاوەنی هێز و پێگەی بەرچاوبوون لەناوچەكەدا.

دووەمیان: بەمەبەستی رامكردن‌ و لاوازكردنی گیانی كوردایەتی‌ و نیشتمانپەروەری ئەمزاتە پڕ میهرە بوو، بەڵام بە پێچەوانەی خواستە ژەهراویەكانی ئینگلیز و ئینگلیزخواهەكانەوە، ئەم جوامێرە تا دەهات گیانی نیشتمان پەروەری‌ و كوردایەتێكەی پتر گڕی دەگرت‌ و زیاتر جەماوەری هاندەدا بۆ پساندنی هێڵە قێزەونەكانی نەخوێندەواری‌ و ژێردەستی‌ و هەژاری‌ و وابەستەیی بەداگیركەرانی كوردستانەوە.

 

ئەو چەند ساڵەی كە ئەندامێتی لە پەرلەمانی عێراقدا بەسەربردو تێكەڵاوی لەگەڵ برا عەرەب‌و توركومانەكان ئەنجامدا، ئەزموونێكی دەوڵەمەندو قووڵی لە سروشتی فەرمانڕەوایەتی لە عێراقدا پێ‌ بەخشی، ئەو تێكەڵاوی‌و هەڵسوكەوت‌و جم‌وجووڵ‌و مورافەعاتی نێو پەرلەمانە، هێندەی تر گیانی كوردایەتی لە دڵە ناسكەكەیدا نەخشاندو ئەوەی لەلا بوو بە حەقیقەتی بەڵگە نەویست. كە دەبێت كورد خۆی دەرمانی جەستە شەكەت‌و زامدارەكەی خۆی بكات، چونكە هیچ پشت‌و دۆست‌و یاوەرێكی تا سەر ئێسقانی لەم دنیایەدا نیە، جگە لە هیمەتی رۆڵەكانی خۆی نەبێت، هەربۆیە، هەمیشە روی هاوارو نزای لە رۆڵەكانی میللەتەكەی بوەو بەكوڵ‌‌و دڵ داوای خۆشویستنی خاك‌و زانست‌و یەكڕیزی لێكردون‌و تەنانەت ئینتمای چینایەتی خۆیشی وەك میرێك، وازلێهێناوەو عەدالەتی ئیجتماعی‌و یەكسانی بەرامبەر یاسا، بوونەتە خەونە پیرۆزەكانی.

 

تەنانەت ئەو قۆناخی پەرلەمانتاریەی لە بەغدا، ئەوەشی زیاتر بۆ سەلماندوە، كە كاربەدەستانی ئەوسای عێراق‌و ئینگلیزەكان هیچیان بۆ كورد پێ‌ نیەو ئەوەی كە دەیڵێن كەف لەژێر پێدانەو خودی پەرلەمانەكەش ئامرازێكە بۆ شەرعیەتدان بە داگیركاری ئینگلیزەكان، هەربۆیە بەتوندی دژی پەیمانی پوتسمەوتی نێوان عێراق‌و ئینگلیز وەستاوەتەوەو سەركۆنەی كردوە. ئەوەتا بۆ شەشی ئەیلول دەڵێت:
شەشی ئەیلول ئەزانن ئێوە ئەی قەومی وەفاكردار
ئەوە رۆژێ‌ بوو دوژمن قەتڵ‌و عامی كوردەكانی كرد
سەبارەت بە (عصبة الامم)یش نوسیویەتی:
ئەم قەراری عوسبەیە خەڵقی ئەڵێن بۆ كورد ئەبێ‌
هەر قسەی رووتەو قسەش ناچێتە ناو گیرفانەوە

 
با ئەوەشم لەیاد نەچێت كە هەر ئەحمەد موختار جاف ئەم هەڵوێستانەی نەبووە بەرامبەر

بە دەسەڵات‌و پەرلەمان‌و ئاڵاكەی ئەوسای عێراق، ئەوەتانێ‌ جمیل صدقیزەهاویبەرەگەزكورددەڵێت:
علم و دستور و مجلس امة
كل عن المعنی الصحیح محرف
هەر بەهەمان نەزم‌و توندتریش، رەسافی‌و كازمی‌و محەمەد مەهدی بەسیر هێرشیان كردۆتە سەر ئینگلیزە داگیركەرەكان‌و سەركۆنەی پەرلەمان‌و دەزگاكانی دەوڵەتی عێراقیان كردوە.

 

لە دەورانی قایمقامێتیەكەشیدا ئەزموونێكی كردەیی فرەو زۆرو زەوەندی وەرگرتوە لەمەڕ سروشتی فەرمانڕەوایەتی‌و چۆنێتی بەڕێوەبردنی وڵات‌و مامەڵە لەگەڵ رەعیەتدا، بەشێكی زۆر لەو ناحەقی‌و گەندەڵی‌و چەوسانەوەی خەڵك‌و خۆدەوڵەمەندكردنی كاربەدەستان‌و سڕینەوەی دادپەروەریی کۆمەڵایەتییە لە نۆڤلێت‌و شیعرەكانیا بە زەقی رەنگی داوەتەوە، ئەوەتانێ‌ دەڵێت:

جاهیلان بۆ ئیستفادەی زاتی خۆیان رۆژو شەو
لەم موحیتە مەنعی عیلم و سنعەت و عیرفان ئەكەن
چەند كەسێكی تازە پیاكەوتوو لە كوورە دەرچوون
پیاو كە چوو بۆ ئیش لەپێشا بۆقڵەمەی گیرفان ئەكەن

یان دەڵێت:
مەعنایی وەها لێك ئەدەنەوە بەعزێ‌ موەزەف
قانون ئەوەتە كەشفی بكەن باخەڵ‌و گیرفان

 
خاتو ئامینەی شێخ صدیقی شێخ مارفی نێرگسەجار، چەندان جار ئەوەی گێڕاوەتەوە كە ئەحمەد موختارو چەند جەنگاوەرێكی پڕ چەك‌و تفاق، چەندان رۆژ لە دێی نێرگزەجار لەماڵی باوكیا ماونەتەوەو میوانداری كراون‌و رێزی فرەیان لێ گیراوە، تەنانەت باسی جوانخاسی‌و پێكەوتەیی‌و رێكپۆشی ئەحمەد موختار دەكات‌و ئەوی كات ئەم منداڵ بووەو دیمەنی خۆی‌و جەنگاوەرەكانی وەك پانۆرامایەكی ئەفسوناوی وێنا دەكات.

 

خاتو ئامینە دەفەرموێت، ماوەیەكیش ئەحمەد موختارو جەنگاوەرەكانی چوونەتە نێرگزەجاڕە كۆنە، كە هەوارگەیەكی كۆنی ئاوایی نێرگسەجاڕەو لەناو دێوە، نان‌و خواردنیان بۆ رۆشتوە، ئەحمەد موختارو جەنگاوەرەكانی، وەك هەر پێشمەرگەیەك، بۆ خۆپاراستن لە دوژمن، لەیەك شوێندا نەماونەتەوە، لە نێرگسەجاڕە كۆنەوە زۆرجار روەو ئاواییەكانی (نوەر)و (هانەژاڵە)و (گوندە)و (میراولی)‌و لەوێشەوە چوونەتە باخەكانی (حەوت ئاشان‌و عەرەب سوارو گوێ‌ چەمی سیروان‌و كەوتەو تەوەنەوەل)، لەوێشەوە بە باڵانبۆدا چونەتەوە چنارو سازان‌و مۆردین...هتد دیارە چاوی پیسی نەیارو ئینگلیزخواهەكان هەر بەدوایانەوە بوەو لە كەمینی دەست وەشاندنێكی نامەردانەدا بوون بۆی.

 

رەئوفی حاجی فەرەجی زەڕە دەڵێت: زۆرجار پۆلیس‌و چاوە نەیارەكان بەدوای ئەم میرخاسەی جافەوە بوون، چەندان جار چوونەتە ئاوایی چنارو مۆردین‌و پۆلیسیش ویستویانە ماڵان بگەڕێن بەدوایاندا، چونكە زۆربەی یاوەرو جەنگاوەرەكانی ئەحمەد موختار لە هۆزی جوامێرو نیشتمانپەروەری كۆكۆیی بوون، تەنانەت جارێك مەفرەزەیەك پۆلیس، چوونەتە ئاوایی چنارو ویستویانە ماڵان بگەڕێن بەدوایاندا، بەڵام (زێڕین خان)‌ی دایكی حاجی فەرەج، واتە نەنكی هەردوو شەهیدی ‌قارەمان (كاك خالیدو كاك مەحمود)، وەك هەر كەڵەژنێكی چاونەترس‌و نیشتمان پەروەر بە ڕووی پۆلیسەكاندا وەستاوەتەوەو خانمانی ئاوایی لێ هانداون، ئیتر بە هەر هەموویان بە دارو بەردو گاڵۆك، پۆلیسەكانیان راوناوەو لە ئاوایی دووریان خستونەتەوە، دەبێت ئەوە فەرامۆش نەكەین، كە لەڕووی ئیداری‌و فەرمان پێكردنەوە، ئەو پۆلیسانە سەر بە قەزای هەڵەبجە بوون‌و بە فەرمانی بەرزترین دەسەڵاتی باڵای ئەو شارە كە قائیمقامە نێراونەتە سەر ئەحمەد موختار، تەنانەت هەندێك سەرچاوە دەڵێن كە پۆلیس ئەحمەد موختاریان شەهید كردووە، هەندێكی تریش دەڵێن بە گوللەی وێڵ لەسەر روباری سیروان شەهید كراوە، هەندێكی تریش دەڵێن بە گوللەی نەفامێك شەهید كراوە.

 

هەندێكی تریش دەڵێن كە چەكداری سڤیلی عەشایەر بوون كە تاوانی كوشتنەكەیان ئەنجامداوە، دیارە تەور كلكەكەی لەخۆی نەبێت هیچی بۆ ناكرێت!!


خەڵكی ناوچەی نەورۆڵی ئاگاداری ئەوەبوون بەدوای سەری ئەحمەد موختارەوە بوون، خوالێخۆشبوو مەحمودی حەمەصالح، واتە كوێخا مەحمودی نوەر، كە پیاوێكی راستگۆو متمانە پێكراو بوو، دەڵێت، لە چەند لایەكەوە، نەیارو خۆفرۆشیان بۆ ئامادەكردبوو، لەناوی بەرن، تەنانەت چەند جارێكیش فشاریان بۆ كەڵەكەوانەكەی سەر روباری سیروانیش لە عەرەب سوار هێنابوو، كە نابێت ئیتر ئەوەندە ئەحمەد موختار ئەم بەرەوبەری سیروان پێ‌ بكات، چونكە جار هەبوو ئەحمەد موختار دەچووە سوورمەر، كە هاوینە كەپرانی ئاوایی سەرشاتە بوو، لەوێ‌ كاتی بەسەر ئەبردو دەمایەوە، تەنانەت جاروباریش هەتا مۆرتكە دەڕۆیشت‌و لەوشوێنەی كە مەحمود پاشای جاف خۆی تیا حەشار دابوو، دەمایەوە. حاجی مەحمودی حەمەی زوێرە كە دانیشتوی چرۆسانەیە دەڵێت: چەند جارێك پۆلیس لە كەوانەی ئاواییەوە – واتە ئاوایی چرۆسانە – خۆیان بۆ ماتداوە، بەڵام تەسادوفیان نەكردوە.

 

لەو دەورانەدا چ وەك بیرەوەرێكانی میجەرسۆن، چ وەك خەڵك‌و مێژووی ناوچەكە دەری دەخەن، ئینگلیزخواهەكان‌و بەشێك لە بەگزادەكانی جاف لەو دەڤەری هەڵەبجەیە باڵادەست بوون‌و ملیان نەداوە بۆ بانگەوازە نەتەوەییەكانی شێخ مەحمودو خۆیان لەو بەكەمتر نەزانیوە، یان رێڕەوو پرۆگرامە دەوڵەت داریەكانی ئینگلیزیان پێ‌ باشتر بووە، لەوەی شێخ مەحمود، یان پەرژەوەندیە ئابوری‌و كۆمەڵایەتێكانیان وای خواستوە كە لە ئینگلیزەكانەوە نزیك بن.

 

هەر لەو زەمین‌و زەمانەدا نامەی شێخ مەحمود گەیشتۆتە لای سەید كاك ئەحمەدی سەید عەبدوڵڵای سەید محەمەدی كوڕی شاعیری پایەبەرز مەولەوی لە سەرشاتە، بۆ پشتگیری‌و یارمەتیدانی جوڵانەوە رزگاریخوازەكەی، بەڵام دوای چەندان راوێژو تاووتوێ‌ كردن، سەیدەكانی تاوگۆزی گەشتونەتە ئەو ئەنجامەی، كە لەگەڵ ئەوەی ئەمان شێخ مەحمودیان خۆشدەوێت‌و بە گەورەو سەروەریان قبووڵەو كەس لەو بە شیاوتر نازانن بۆ مەلیكی كوردستان، بەڵام ناتوانن پشتگیری راستەوخۆی بكەن، چونكە دیموگرافیەتی ناوچەكەیان ئێجگار سەخت‌و نالەبارەو، ئەگەر نەیارەكانی شێخ پەڕینەوەی سیروانیان لێ قەدەخە بكەن‌و نەهێڵن سەردانی هەڵەبجە بكەن، بۆ بازاڕسازی‌و ڕایی كردنی ژیانی رۆژانەیان، بارودۆخی بژێویان ئێجگار سەخت دەبێ‌‌و گەمارۆ دەدرێن، چونكە دارو خەڵوزفرۆشی لە هەڵەبجە، هۆكارێكی گرنگ بووە، بۆ دابینكردنی ژیانیان، با ئەوەشمان لەیادنەچێت كە فشاری بەشێك لە بەگزادەكانی جافیش لەمەڕ پشتگیریكردنی شێخ مەحمود هەمیشە لە ئارادا بووە.

 

با ئەوەش بڵێم كە سەید قادری كەچ لە عەبابەیلێ‌و چەند جوامێرێك، بە رووی ئینگلیزەكاندا تەقینەوەو چوونە ریزی لایەنگرانی مەلیك مەحمودەوەو سڵیان لە دەسەڵاتی ئەوسای جافەكان نەكردەوە.

 

هەر لەو سەروبەندەدا، حەمەی سان ئەحمەد لە شەمێران پشتگیری شێخ رادەگەێنێ‌‌و تەنانەت فڕۆكەیەكی هێرشبەری ئینگلیزەكان لەنێوان چەمەرەش‌و دۆڵی ناوحەددا، دەخاتە خوارێ‌‌و فڕۆكەوانەكەش رزگاری دەبێ‌‌و دەیدەنەوە دەست ئینگلیزەكان، ئەو مقەست‌و قەڵەمبڕەی كە بە فڕۆكەوانەكە دەبێت، حەمەی سان ئەحمەد وەك دیاری دەینێرێتە خزمەت شێخ صدیقی شێخ مارفی نێرگسەجار، هەتا ئەم دواییانەش ئەم دیاریە لای شێخ ئەنوەری كوڕی وەك یادگاریەكی بەنرخ هەڵگیرابوو.

 

لەو رۆژگارەدا ئینگلیزو دارودەستە نامەردەكانیان بە راست‌و چەپدا، خەریكی كەرتكردنی ریزەكانی كورد بوون‌و دەمیان ژەندبوە حكومەتەكەی مەلیك مەحمودەوەو مرخیان لە ئاڵتونە رەشەكەی كەركوك خۆشكردبوو، پەی دەر پەی، نەیاریان بۆ مەلیك مەحمود دەتاشی، خەڵكیان لێ دووردەخستەوە، جڕە كوێخایان دەكرد بەگژیا، چەندان بەگ‌و ئاغاو شێخە رووتەیان لێ هانئەدا، كێشەی تایفەگەریی‌و ناوچەێتیان بۆ دەنایەوە، بەشێك لەبەری پشدەرو هەڵەبجەو هەمەوەندیان لێ كردبووە تەیمانێكی دڕكەزی‌و سەنگەرلێگرتن، لە باڵاترین ئاستدا سیاسەتی نەگریسی پەرت كەو زاڵبە (فرق تسد)یان پیادە ئەكرد، ئەمە جگە لە سیاسەتی كوشتن‌و هەڕەشەو تۆقاندن (ترهیب)و جارەجارەش پارەو پۆست بەخشین (ترغیب).

 

دیارە لەوەها بارودۆخێكی شلۆق‌و نالەبارو پڕ لە دڵەراوكێدا، توێژێكی راپۆرت نووس‌و زمان لێدەرو هەڵمەتەكاس‌و پەرژەوەند خواس دێنە ئاراوەو رەوشەكە تێكدەدەن‌و دڵسۆزو نەیار، حەق‌و ناحەق، پاك‌و پیس، دۆست‌و دوژمن، تێكەڵ‌و پێكەڵ دەكەن‌و جۆرێك لە نائارامی‌و گێژاو بەرهەم دێنن، كە لە دواجاردا، لە پەرژەوەندی داگیركەرو زیانی میللەتی كوردو حكومەتەكەی شێخ مەحمود دەكەوێتەوە. بەداخەوە ئەم راپۆرت نووسین‌و زمان بەدیو خۆخۆریە تائێستاش لەنێوماندا درێژەی هەیەو هۆكارەكانی فرەن، كە گرنگترینیان نەبوونی دەزگای تایبەت‌و پشت بەستن بە زانیاریەكانی خێڵ‌و بنەماڵەو دەست‌و پێونە، ئەمە جگە لە كۆنەرق، حەسودی، هیچ لەبارا نەبون‌و ئێرەیی بە خەڵكی لێهاتوو، هاندانی ئەم‌و ئەو، دەرون نەخۆشی، سیاسەتكردن لە چوارچێوەی خزم خزمێنەو دەستەگەری‌و تاقم تاقمێنەدا، تەنانەت زۆرجار وەك ئەركی پیشەیی، واتە هەواڵگری كردن بە فەرمی، من ناڵێم حكومەت لە رۆژگارێكی وەك ئەوساو تەنانەت ئێستاشدا پێویستی بە دەزگای هەواڵگری نیە، بەڵام دەبێت لە چوارچێوەی یاساو دیسپلیندا بێت.

 

ئەم جۆرە خەڵكە نەك دەسەڵات ریسوا دەكەن بەتەنیا، بەڵكو بەرەو دەبەبوون‌و گەندەڵی‌و پووكانەوەی هێدی هێدی دەبەن، چونكە لە هەندێك قۆناخدا هەرگیز ئامانجی پیرۆز بە خەڵك‌و ئامێری گەندەڵ نایەتە دی، مەرجە پشت بەستن بە ناوەندی رێكخراوەیی‌و یاسایی بێت، نەك كەسی متمانەپێكراو جێی یاساو هەمووشت بگرێتەوە.

 

كاتی خۆی زۆرترین لێكۆڵینەوەو پیاهەڵشاخان‌و مشت‌ومڕ لە پەرلەمانی عێراقدا، لەمەڕ یاسای هەواڵگری نهێنی (المخبر السری) هاتە كایەوە، چونكە پێشبینی دەكرا كە هەواڵگر ئەمین نابێت‌ و كێشەی گەورە بۆ حكومەت‌و كۆمەڵگە دروست دەكات‌و بارودۆخ بەرەو شلۆقی دەبات، گەلێك چارەسەر هاتە ئاراوە لەلایەن پەرلەمانتارانەوە، وەك روبەروكردنەوەی هەواڵگرو راپۆرت لەسەر نووسراو، لەكاتی سەرپێچی كردنی قوربانیدا، یان بەڵگەی سەلمێنەرو كۆنكرێتی، یان بەرپرسیارێتی یاسایی لەكاتی پێچەوانەی راپۆرتا... یان...یان...هتد

 

لە بۆنەی ئەم راپۆرت نوسین‌و ئێرەیی بە خەڵك بردنەدا “تەها حسێن”ی نووسەری نابینای گەورەی عەرەبم بیركەوتەوە، كە كتێبێكی بەم شێوەیە پێشكەش بە خوێنەران كردوە: (ئەم كتێبە پێشكەشە بەوانەی كە خۆیان هیچیان لەباردا نیەو ناشیانەوێت كەس بەرەو پێش هەنگاو بنێت) دیارە مەبەستی لەو نەیارە گەمژانەی بوو كە لە ئاست قەڵەمە بوێرەكەیدا هیچیان پێ‌ نەدەكراو بوختانیان بۆ هەڵدەبەست‌و راپۆرت ئاژنیان دەكرد.

 

ئەحمەد موختاریش لەو دەورانەدا ئاستی هوشیاریەكەی پێش سەردەم‌و دەڤەرەكەی كەوتبوو، هەربۆیە بەتوندی بە روی داگیركەراندا دەتەقیەوەو بە دوژمن‌و ناحەزی دەزانین، ئەو لەو منوەرانە بوو كە بە زەبری قەڵەم‌و هزر نەخشەی كوردستانێكی ئازادو دوور لە چەوسانەوەی دەكێشا، باهۆزی بۆ وڵاتێكی ئاوەدان‌و میللەتێكی ئازادو تەیار بە عیلم‌و فەن ئەدا، شیعرە چاونەترسەكانی پڕ بە گەرویەك بانگی حەقیان ئەدا، دیارە مامەڵەی داگیركەرو پاش كەوانەكانی لەگەڵ روناكبیرو كەسایەتیەكی كۆمەڵایەتی‌و سیاسی وەك ئەحمەد موختاردا نەك ئاسایی نابێت بەتەنیا، بەڵكو دەشێت چەندان تەونی جاڵجاڵۆكە ئاسای هەواڵگری‌و دوژمنایەتی بۆ هەڵخاو دواجاریش دەنگە زوڵاڵەكەی لە گۆ بخات.

 

یەكێك لە پیلانە قێزەونەكانی دوژمنە داخ لە دڵەكانی ئەحمەد موختار، ئەوەبووە كە: نەیارەكانی ئەحمەد موختار بە هاندان‌و پیلانرێژی ئینگلیزەكان، زمانیان لە ئەحمەد موختار داوە لای مەلیك مەحمود، كە گوایە ئەو، واتە ئەحمەد موختار ئینگلیزخوایە، بۆ ئەوەی شێخ سزای بدات‌و دواجار ئەویش وەك دژەكاردانەوەو تۆڵەسەندن، ببێتە نەیاری شێخ‌و بچێتە بەرەی دوژمنەكانیەوە كە دەكاتە ئینگلیزەكان، هەرچەندە ئەڵقەی یەكەم لە پیلانەكەیان سەریگرت، ئەوەبوو شێخ مەحموود لە ئەشكەوتی (جاسەنە) ئەحمەد موختاری بەندكرد، بەڵام ئەڵقەی دووەمی پیلانەكە هەر زوو بچڕا، ئەوەبوو شێخ كەسایەتی ئەحمەد موختاری دەستنیشان كردو بەپەلە ئازادی كرد. بەپێچەوانەی خواستی ئینگلیزەكانەوە، هەڵوێستی نیشتمانپەروەریی و كوردایەتێكەی هێندەی تر گوڕو تینی وەرگرت، دڵسۆزی‌و وەفاو میهری بۆ شێخ‌و جووڵانەوەكەی زیاتر بوو، چ بە شیعرە نەمرەكانی‌و چ بە هەڵوێستی رۆژانەی كە چەك هەڵگرتن‌و دژایەتی دەسەڵاتی ئینگلیزخواكان بوو لە هەڵەبجە كە دواجار سەرەنگەرێی كردو ئاواتە ئەرخەوانێكانی لەگەڵ خۆی بردە ژێر گڵەوەو خوێناوی دڵی كردە گوڵاڵە سوورەی ئەو خاكەی، كە دەیپەرست.

سەردەمی بەندێتیەكەی لە ئەشكەوتی جاسەنە، ئاسۆیەكی روناكی تری لەبەردەمدا كردەوە، ئەم شێخی دەبینی كە لەژێر رەحمەتی بۆمباباران‌و ژیانی ئەشكەوت نشینیدا، هەوڵی دەركردنی رۆژنامەی (بانگی حەق) دەداو بە چ ئاراستەیەك هەوڵی قەڵەم‌و تفەنگ ئامێتە دەكات بۆ رزگاری كوردستان. لەو ساتانەدا، ئەحمەد موختار لە قووڵایی بەندیخانەو ئەشكەوتی جاسەنەوە، بەم شیعرە سۆزی خۆی بۆ مەلیك مەحموود دەردەبڕێت:

سەبا عەرزی خلووسی و بەندەگیم و هەم دوعا خوانی
ببە بۆ خزمەتی شاهی موحیتی گشت سولەیمانی
بڵێ قوربانی تۆبم ئەی سەڵاحەددینی ئەیوبی
بە زۆری پەنجە وەك حەیدەر، بە سیما یوسفی سانی
ئەگەر شایەد لە خزمەتتا خراپەی ئەو بوە سابیت
بە لوتفی خۆت عەفووی كە، چونكە هەر خۆت ساحێب ئیحسانی
من ئەم حەپسەم لەلا فەخرە، بە شەرتێ‌ سەروەری كوردان
لە حەق ئەم بەندەیەی خۆیە، بمێنێ‌ لوتفی جارانی
لە لوتفی تۆ زیاتر هیچ پەناهێكی نیە (موختار)
بەكاری هیچ نەهاتن دۆستەكانی، خزم و خوێشانی


لە بەیتی چوارەمدا ئەحمەد موختار شانازی بە بەندێتیەكەیەوە دەكات، چونكە لە خزمەت شێخدایەو تەنیا داوای ئەوەیە كە خۆشەویستی مەلیك مەحمودی لەدەست نەدابێ‌‌و رستەی (بمێنێ‌ لوتفی جارانت) بەڵگەی ئەو پەیوەندیە توندوتۆڵ‌و پڕ موحیبەت‌و خۆشەویستیەیە كە ئەوو شێخی لە بۆتەی كوردایەتیدا تواندۆتەوە.

 

لە دوابەیتی چامەكەدا، ئەحمەد موختاری قوربانیی دەستی نەیارەكانی، چ خەم‌و زوخاوێك لەدەست خزم‌و خوێش‌و دۆستەكانی هەڵدەڕێژێت‌و لەو نێوەندەشدا بەتەنیا شێخ مەحمود بە پشت‌و پەنای خۆی دەزانێت. ‌شێخ سەلامی شاعیریش، بەهەمان دەرد براو بە ئینگلیزخوا لەقەڵەم دراو مەلیك مەحموود لە دزڵی بەندی كرد، با لێگەڕێین شێخ سەلام خۆی بیگێڕێتەوە: (لە 21 مارتی ئەوساڵە، واتە 1922م فیرارمان كرد بۆ سورداش، لە سورداشەوە لەبەرئەوە كە لەشكرێكی ئینگلیزی هات بۆ تەعقیبمان رۆیشتین بۆ هەورامان، لە هەورامان لەسەر تەحریكی هەندێ‌ موغریزین، شێخ حەپسی كردم لەگەڵ قوماندان ساڵح زەكی بەگ‌و فایەق كاكە مین‌و عەزیز قەزازو ئەمین رەواندزی، هەشت مانگ لە حەپسخانەی (سیاكوڵە) كە لەپشت دزڵیەوەیە مامەوە، ئینگلیزەكان سلێمانیان بەجێ‌ هێشت، شێخ سەرلەنوێ‌ بە خۆی‌و حەپس‌و عەسكەرو ماڵ‌و منداڵەوە هاتەوە سلێمانی). شێخ سەلام بۆ ئەستۆپاكی خۆی ئەم شیعرەی ناردوە بۆ مەلیك مەحموود:

كاكە شێخ ئەووەڵ بە حەقی خالقی جەباری تۆ
دووهەمیش سەید، بە تاجی شاهی دوڵ دوڵ سواری تۆ
سێهەمیش یا شێخ بە جەددی ئەطهەری نازداری تۆ
چوارەمیش قوربان بە شاڵی سەوزی رەونەق داری تۆ
بێ‌ رق و كینەم لەگەڵتا دۆستم و غەمخواری تۆ

 
ئەو مونەوەرانەی كە مشووری حكومەتەكەی شێخیان دەخواردو لە دڵسۆزیەوە رەخنەیان لێ دەگرت (حەمدی ساحێبقڕان‌، شوكری فەزڵی‌، ئەحمەد موختار جاف‌، جەمیل سائیب‌) بەڵامرەخنەوگازندەكانیجەمیلسائیبلەهەموویانتوندتربوو،دیارەهۆكاریسەرەكی،لەداخیكوشتنیجەمالعیرفانوعارفسائیببوولەساڵی 1922دا،ئەمدووانەدەبنەبراوژنبرایجەمیلسائیب.
شوكری فەزڵی لە چامە درێژەكەیدا، ئامۆژگاری شێخ دەكات:

سەرەتای ئیش هەموو یەكبونە ئەویش نابێ‌ هەتا
هەر برینێ‌ كە لە دڵدا بوە ساڕێژی نەكەی
شا وەكو شایەكی شەطرنجە لە عالەم ئەمڕۆ
گەورە قانونە، قسەی كورت ئەوەیە درێژی نەكەی


مەبەستی شوكری فەزڵی لە شا، سەرۆكی وڵاتە كە شێخ مەحموودە، شوكری شای بێ‌ دەستورو قانونی هێند پێ‌ لاوازو نەشیاوە، دەیخاتە ئاست ئەو شای شەترنجەی، هەر كە كشی لێ كرا، لەناودەچێت، واتە هێزی دەوڵەتداری لەو یاساو دەستورەدایە كە شیرازەی ژیان نەخشە دەكێشێت‌و سەرۆكیش دەكاتە كەسێكی نیشتمان‌و میللەت دۆست. بەداخێكی سەختەوە، دوای پتر لە 85 ساڵ‌و 22 ساڵی حوكمڕانی كورد، هێشتا داواكەی شوكری فەزڵی، جێبەجێ‌ نەكراوە، دەستوری هەرێمی كوردستان كە شوكری پێی دەڵێت قانون، وەك جەستەیەكی شەكەت‌و ماندوو، هەر ئەم سەرەو سەری پێدەكرێت‌و بەدەست نەخۆشی كوشندەی شاسالاریەوە دەناڵێنێت‌و لەحاڵی گیان كەنشتدایە، بەپێچەوانەی ئامۆژگاریەكانی شوكری فەزڵیەوە كە دەڵێت (گەورە قانونە)، تائێستا لەم دەڤەرە قانون ئامرازو داردەستی گەورەكانەو بە كامی دڵ‌وویست،چۆنیانبوێتدەیڕاێنن،نەكگەورەكانبەدەستقانونەوەبن‌وگوێرایەڵیبكەن.

 

ئەو گلەیی‌و گازندانەی كە حكومەتەكەی شێخ مەحموود لەلایەن روناكبیرەكان‌و تەنانەت بەشێكیش لە نەیارەكانی دوچاری دەبۆوە، هەمان دیاردەن كە ئێستا لەم وڵاتەدا دەگوزەرێت، رەخنەكانی جمیل سائیب‌و پیرەمێردو شوكری فەزڵی‌و حەمدی ساحێبقڕان كە دەستەبژێری روناكبیری ئەو سەردەمە بوون، لەمەڕ دیاردەی نەگریسی گەندەڵی‌و خزم خزمێنەو نەبوونی عەدالەتی ئیجتماعی...هتد لە فەرمانرەوایەتێكەی مەلیك مەحموودا، جارێكی دی‌ و دوای 85 ساڵ، چەندبارە دەبنەوە، هەر هەموو سەروەت‌و موڵكەكانی مەلیك مەحموود، كە بەشێكی لە شێخ سەعیدی باوكییەوە بۆی مابوەوە، زۆر كەمترە لە سامانی دەرەوەو ناوەوەی بەرپرسێكی نمرە دوو خوارتری ئەم هەرێمە! زۆربەی سامانە كەسێتیەكەیشی بۆ پێشمەرگەو حكومەتەكەی بەكاردەبرد، نەك لە پەنا حكومەتەكەیدا سەروەت‌و سامان پێكەوە بنێ‌‌و موڵك‌و ماڵی خەڵك داگیر بكات. ئەوەی كە لە سەردەمی شێخدا دەگوزەرا بە روباری زەڵم‌و سیروان شۆراوەتەوە، لەچاو ئەوەی كە ئێستا دەیبینین‌و یاساڕێژی بۆدەكرێت، دیارە ئەم دیاردە نالەبارە مۆتەكە ئاسایە، خەمی قورسی هەموو دڵسۆزێكەو گەرەكە تەنیاو تەنیا یاسا باڵادەست كەین‌و نەهێڵین ئەم ئەزموونەی كە بە روبارێك خوێن هاتۆتە دی گورگان خوارد كرێت.

 

ئەو بارودۆخەی كە ئەحمەد موختاری تێدا شەهیدكرا بەم سەرگوزشتەیە كۆتایی پێ‌ بهێنم: (مێژوونوسێكی بەناوبانگی ئەوروپی دەڵێت، بە مەبەستی تاقیكردنەوە، جارێك هەواڵێكم گەیاندە مەجلیسێكی شەش كەسی، كە بە ریزو یەك لەدوای یەك دانیشتبون، لەپێشدا هەواڵەكەم بە چرپە دایە كەسی یەكەم‌و داوام كرد كە ئەویش بە چرپە بیداتە تەنیشتی‌و ئەویش بۆ دوای خۆی تا ئەگاتە شەشەمین كەس، كاتێك كە گوێ‌ دەگرم، ئەو هەواڵەی كە داومە بە كەسی یەكەم، كوت‌ومت ئەوە نیە كە شەشەم دەیگێڕێتەوەو جیاوازی جەوهەریان هەیە، واتە لەو ماوە كەمەداو بێ‌ تێكەڵاوی ئەم‌وئەو راستیەكان شێوێنراون) مێژوونوسەكە دەڵێت “ئەگەر كەمتر لە كاژێرێك راستیەكان بشێوێنرێن، دەبێت مێژووی بەر لە سەدان ساڵ چی بەسەردا هاتبێت‌و رووداوەكان بە چ ئاراستەیەكدا برابن؟!”

 

زۆربەی مێژووی كورد نەیارو بێگانەكان نووسیویانەتەوەو چۆنیان ویستبێت ئاوا خەمڵاندویانە! هەربۆیە مێژوونوسی كورد، چەند پشت بە سەرچاوە دەبەستێت، دەبێت لەوە زیاتریش پشت بە شیكردنەوەو تاوتوێ‌ كردن‌و بەراوردكاری‌و هاوكێشەی لۆجیكی ببەستێت. ئەم كارەكتەرانە مرۆڤگەلێكن، كە لە كۆمەڵگەیەكی دواكەوتوی سەركوتكراوی دوور لە شارستانیەتی داهێزراودا هەناسەیان داوەو كەسایەتیە مەعریفی‌و سیاسیەكانیان، لەو زەمین‌و زەمانەدا چێ‌ كردوە، یان بەواتایەكی دی، بارگاوین بە هەڵسوكەوت‌و هزرو ئاستی شارستانێتی كۆمەڵگاكەیانەوە، كەواتە وەك سۆپەرمان روانین بۆ ئەو كارەكتەرانە، یان باركردنیان بە ئەركی قورسی لەتوانابەدەرو سووڕانەوەیە لە بازنەی بێهودەیی‌و مایەپووچیدا.

 

كورت كردنەوەی رۆڵی میللەت‌و دروستكردنی مێژوو، لە چەند كارەكتەرێكدا، تێنەگەشتنە لە فەلسەفەی مێژوو. توینبی كە مێژوونووسێكی ناوداری ئینگلیزە، رەورەوەی جووڵێنەری مێژوو بە تیوری زۆربۆهێنان‌و بەرەنگاربونەوە (التحدی والاستجابة)وە دەبەستێت، دیارە جۆری فشارو زۆر بۆهێنانەكە ئاستی ئامباز بون‌و بەرەنگاربوونەوەكە دەستنیشان دەكات، ئەم تیورەی توینبی (التحدی والاستجابة)، لەگەڵ زۆربەی هەرەزۆری جووڵانەوە رزگاری خوازەكانی كوردا هاوئاهەنگەو راپەڕین‌ و بەرەنگاربوونەوەكانی میللەتەكەشمان بە درێژایی مێژوو بەشێكە لەو هێزو بەرەنگاری‌ و زیندوێتیەی كە هەرگیز لەبن نایەت، دیارە زۆر نەتەوە هەبوون لەم دنیایەدا، بەرگەی ئەو فشار و زۆر بۆهێنانەیان نەگرتوە و ئێستاكە لەسەر نەخشەی ژیان ناویان كوێربۆتەوە.



سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن