هەواڵ

خەمخواردن لە ژنان

08:51 - 10/05/2019 27 جار خوێندراوەتەوە

"زەمەن"

 

شوان ئەحمەد

قاسم ئەمین (1863 -1908) بەڕەچەڵەك كوردو بەویژدان میسری‌و بەبیركردنەوەش ئەفرەنجیی بوو. هاوكات موفتی پێنجوێنی (1881 -1952)، بەڕەچەڵەك كوردو بەویژدان كوردو بەبیركردنەوەش، لیبراڵ و مۆدێرن و ئەوروپی بوو.


ئەم دوو منەوەرە لەقۆناغێكی زەمەنی نزیك لەیەك، بەڵام لەدوو پانتایی جوگرافی دوور لەیەكدا ژیاون. ئەوەی خەمی هاوبەشی نێوانیان بووە، پرسی ژن و خەم خواردن بووە لەو بوونەوەری لەكۆمەڵگاو ژینگەكانیاندا، لەهەموو مافێك داماڵراون و وەك ڕەگەزێكی زیادەو هیچ لەبارانەبوو سەیركراون.


موفتی پەروەردەی حوجرەو خانەقاو مزگەوتەكان بووەو لەفەزایەكی جوگرافی بەرتەسكدا ژیاوە (پێنجوێن، سلێمانی، بانە، مەهاباد) وەلێ‌ قاسم ئەمین چوار ساڵ كۆلێژی مافی لەفەرەنسا خوێندووەو لەپانتاییەكی بەرفراوانتردا گوزەراندوویەتی (قاهیرە، پاریس)و جگە لەعەرەبی، دەستی بەسەر زمانەكانی فەرەنسی و ئینگلیزیشدا شكاوە. هاوكات سەرچاوەی فیكری و خۆڕۆشنبیركردنی قاسم ئەمین، زۆرترو هەمەڕەنگترو دەوڵەمەندتربووە. ئەو لەپاڵ جەمالەدینی ئەفغانی و محەمەد عەبدەو ئەدیب ئیسحاقدا، دەستی بەنیتشەو داروین، ماركس و ڕۆسۆ، لامارتین و ڤۆلتێریش گەیشتووەو لەخوێندنەوەی بیرو بۆچونی ئەوانە بەهرەمەندبووە. 


ئەمە لەكاتێكدا بۆ موفتی جگەلە كوردی، زمانی فارسی و عەرەبی سەرچاوەی ڕاگەیشتنی بوون بەزانیاری و خۆ ڕۆشنبیركردن كە شاعیرانی كلاسیكی كوردو سەعدی و حافزی شیرازی و (ژین و ژیان)ی حاجی تۆفیق‌و هەندێ‌ نوسراو غەزەتەو گۆڤاری كولتووریی ئەو سەردەمە (وەك گەلاوێژ)، بەشێك بوون لەوانە.


هەردوو ئەم منەوەرە (قاسم ئەمین لەڕێی خوێندنەوەو ئەزموونەوە، موفتی پێنجوێنی بەهۆشیاری و سەلیقەی خۆی) لەژێر كاریگەریی ئایدیایەكی سەرەكی سەدەی نۆزدەهەمدا بوون كە (ئایدیای پێشكەوتن)ەو، پێیان وابووە سەرفرازی و بەرەو پێشچونی گەلان، پێویستی بەهۆكاری جیاجیاو هەمە جۆر هەیە كەگرنگترینیان، هۆشیاربوونەوەو خوێندەواری ژنانە.


وەك لەنوسینە تیۆریەكانی قاسم ئەمین (تحریر المراة)دا دەیبینین و لە دیوانە شیعرییەكەی موفتی پێنجوێنیدا دەیخوێنینەوە، هەست بەوە دەكەین كەهەردووكیان پێیانوابووە شارستانیەتی نوێ‌، یەكێك لەبنەما هەرە سەرەكیەكانی دروستبوونی ژنانە. لێرەوە بیری كۆمەڵایەتی لای هەردووكیان، بەرەو پرسی ئازادی ژن مل دەنێت، لەڕووی بیركردنەوە و لەڕووی دەروونی و كۆمەڵایەتیەوە.


وەك چۆن قاسم ئەمین لەبەرهەمە تیۆریەكانیدا هەمیشە بە سەرسوڕمانەوە، باس لەوەدەكات كە بۆچی دەبێت باوكان ڕێگری بكەن لەوەی، كچەكانیان بخوێنن و لەزانست و زانیاری و كرانەوە بەهرەمەندبن و داخ لەوە دەخوات کەبۆچی پەیوەندی ژن و مێردایەتی لەسەر بنەمای ڕێز‌و خۆشەویستی دروست نابێت، دەبینین موفتی پێنجوێنیش وەك منەوەرێكی گەورەو دیاری سەردەمی خۆی، لە كولتوورێكی باوكسالاری و كۆمەڵگەیەكی داخراودا، لەكوردستانەوە هەمان خەمی قوڵی هەیەو هەمان ڕەخنە و دەردەدڵی لەو دیاردە ناچێزانەی كوردەواری هەیەو باسیان دەكات:


كوڕ بێ‌ یاكچ بێ‌، هەردوو نەفسانین
عالەمی زەوق و ئەهلی چحانین
مەخلوق و عەبدی باوك و برا نین
مەعلوم بەشەرن خۆ كەروگانین


ساڵی 1901 قاسم ئەمین لەكتێبەكەیدا (المرأة الجدیدة)دا جەخت لەوەدەكاتەوە كەدەبێت، ژنان مافی تەواوەتیان لەخوێندن و كاركردن و خۆسەلماندندا پێ‌ بدرێت و مافی ژنان، تەوەری سەرەكی بەرهەم و نووسینەكانی بووە. هاوكات پەروەردەو فێركردنی ژنانی، بەبنەمایەكی سەرەكی بۆ ترۆقی و بەرەو پێشچوونی نەتەوەو میللەتان داناوەو كاری لەپێشینەی ئەو بۆ ڕاگەیشتن بەكاروانی شارستانی، قوتاركردنی ژنان بووە لەنەفامی و بندەستی.


ڕەنگە جەمیل سەدقی زەهاوی لە عێراق و عەبدوڵڵا جەوهەر لە كوردستان، هێندەی قاسم ئەمین و موفتی پێنجوێنی، خەمیان لە پرسی ژن و لەبێ‌ مافی ژنان خواردبێت.
قاسم ئەمین وەك ڕیفۆرمیستێك، بابەتێك دەوروژێنێ‌ و قسە لەمەسەلەیەك دەكات كەهەمیشە هێزە ئسوڵی و كۆنزێرڤاتیڤەكان، دژی وەستاونەتەوەو پێیان وابووە خوێندنی ژنان، مەترسی بۆسەر مۆراڵ و ڕەفتار و هەڵسوكەوتیان دروست دەكات و لەو باوەڕەدابوون، هەندێ‌ لەو ژن و كچانەی فێرە خوێندن‌و نوسین بوون، نامەی ئەوینداری دەنووسن و باس لەحەزو ئارەزووە چەپێنراوەكانیان دەكەن.


لەبەرامبەر ئەوەدا قاسم ئەمین تەئكید لەوەدەكاتەوە كە پێویستە باوكان، چەند بایەخ بەپەروەردەو فێركردنی كوڕەكانیان دەدەن، ئەوەندەش پەروەردەو فێركردنی كچەكانیان بەلاوە گرنگ بێت.


ئاخر وەك ئەو دەڵێت: (پەروەردەی ژنان و كچان، ئامرازێكە بۆئەوەی بەچاكترین شێوە، ڕۆڵی خۆیان لەخێزان و لەناو كۆمەڵگەدا وازی بكەن).


ئەڵبەت هەموو ئەم شتانەی قاسم ئەمین، بەنووسین و بەشێوەیەكی تیۆری لەكتێبەكانیدا (تحریر المرأة -1899)ز (المرأة الجدیدة -1901) باسیان دەكات و دەیخاتە یەردەستی خوێنەران و كۆمەڵگاكەی، موفتی  پێنجوێنیش بەشیعرەكانی جەختیان لێدەكاتەوەو بە شیعر (كە تاكە دەسوێژی دەربڕینی ئەو بووە) دەیەوێت كۆمەڵگاكەی لە خەونی غەفڵەت زەدەیی بەئاگابێنێت و ئەو مەترسیانەی نیشان بدات كە لەئەنجامی ماف داماڵین لەكچان و سەركوتكردنی ژنانەوە، هاتوونەتە ڕێی و چ سەرفرازی و ترۆقی و پێشكەوتنێكیش لەچاوەڕوانیدا دەبێت، گەر بێتوو وەك میللەتانی دیكەی دنیا، خوێندن و پەروەردە و فێركردن، بەكچان ‌و ژنان ڕەوا ببینرێت و ئەو مافەیان بۆ بسەلمێنرێت. 


هەڵدانەوەی دیوانەكەی و بەسەركردنەوەی شیعرە كۆمەڵایەتیەكانی موفتی  پێنجوێنی، گەواهی دەری ئەوەن كە ئەو لەبواری خەباتكردن بۆ سەرفرازیی و ئازادیی ژنانی كۆمەڵگاكەی، چ ڕەنجێكی بەخەرجداوەو چۆن بەنەفەسێكی ڕادیكالانەو توندەوە، ڕەخنەبارانی ئەو ترادسیۆن و ئەو كلتورە داخراو و چەقبەستووەی كردووە، كە نەك وزەی هەموو چالاكیەكی لەكچاندا كوشتووە، بەڵكو بۆتە مایەی ئەوەی كۆی كۆمەڵگا، ئیفلیج بكات و لەناو بازنەیەكی داخراوی جەهالەت و نەفامی و تاریكیدا گیربخوات. 
لەچامەی (خوێندنی كچ)دا، ڕێك و ڕاست وەك ئەوە وایە موفتی پێنجوێنی، نووسینە تیۆریەكانی قاسم ئەمینی بەشیعر هۆنیبێتەوەو نووسینە پەخشان ئامێزەكانی ئەوی، وەرگێڕابێتە سەر شیعری كێش و سەروادارو هەردووكیان بەدوو ستایلی جیاوازی نووسین، یەك خەم بەیان بكەن و لەیەك بابەت بدوێن:


جاران ئەیانوت لەزەمانی زوو
گەركچ بخوێنێ‌، زوو ئەبێ‌ بەدخوو
بەهۆی نووسینی نامەی پەنهانی
دێنێتە بەرهەم سەد دۆستی گیانی
ئیتر بەكاغەز دنیا تاڵ دەكا
حەیای قەومەكەی پایەماڵ دەكا

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن