کەلتور

جیهان ‌و مرۆڤ لە لای عەتتاری نیشابووری

10:59 - 05/04/2021 123 جار خوێندراوەتەوە

نەجات نوری

 

عەتتاری نیشابووری كە ساڵی 1146 لە ئێران لە دێتە دونیاوە ‌و لە پیشەی عەتاریەوە دەبێت بیرمەند‌و سۆفیەكی خاكەڕا ‌و لە تێڕامان ‌و بیری خۆیەوە ورد ڕۆدەچێتە قووڵایی جیهان ‌و مرۆڤەوە ‌و بەشێك لە وڵاتان دەگەڕێت،  تا لە ساڵی 1221 لە شاری نیشابور لە تەمەنی 75 ساڵیدا بە دەسەتی سەربازانی مەغۆل دەكوژرێت و هەر لەوێ بەخاك دەسپێدرێت. ڕۆژگاری عەتتار ڕۆژگارێكی پڕ لە كێشمەكێشم ‌و پێكدادانی خوێناوی بووە، ڕۆژگارێكبووە كە دەیان خێزان تێیدا لەبەر جەنگ ‌و پەلامارەكان سەری خۆیان هەڵدەگرن، بەڵام پێناچێت عەتتار وەكو خۆی ئەم ویستەی هەبووبێت ‌و جەنگەكان نەیانتوانیەوە ئەم بەرەو لایەكی تر بەرن. ئەم هەموو نەهاتی ‌و دەردە ئەم پێكدادان ‌و جەنگانە بۆ عەتتار دەبنە هەڵگری دەیان پرسیار، دوای ئەوەی عەتتار لە مەرگی ئەو دەروێشەی كە دێتە دوكانی عەتاریەكەیەوە ‌و دەست دەنێت بە ڕوویەوە، بۆ ئەو دەروێشە دڵشكاندن دەكاتە مەرگ، بۆیە لەوێدا دوای گفتوگۆیەكی كورت دەروێشەكە جامە خۆڵاویەكی دەنێتە ژێرسەری خۆی ‌و لەوێدا دەمرێت. ئەم پرسە بۆ عەتتار هەرچۆنێك بێت ئیتر ڕووی لە ڕۆژگار ‌و پارە وسامان پێ وەردەگێڕێت، دەیكاتە مرۆڤێك بۆ تێڕامان لە مرۆڤ ‌و جیهان، دەیكاتە سۆفیەكی نەدار ‌و عارفێكی زانا لە ناو ئەدەوبیاتی جیهاندا. 

 

دوای خوێندنەوەی ئەم دوو كتێبەی عەتتار (منتق تەیر) ‌و (ئیلاهی نامە) بە قووڵایی بیری عەتتار گەیشتم، لە گێڕانەوە و بیری عەتتاردا مرۆڤ ‌و جیهان دەكەنە خاڵێكی تاریك ‌و بچوك، لە تێڕوانینی عەتارەوە ئەوەی هەیە  بۆ وەكو تاك خۆت نیت، ئەوەی تێیدا دەژین جیهان نییە، خۆت هەچ كەسێك بیت هی خۆت نیت، تۆ ڕێبوارێكی ماندووی ناو جیهانێكیت كە قەت پەی بە بوونی نابەیەت، ئەوەیشی تێیدا دەژیت جیهانی تۆنییە، بەڵكو وێرانە خاكێكە بۆ گەشتێكی بە ئازار ‌و پڕ لە وەهم. كاتێك بە وردی  لەم كتێبانەدا لە بیری عەتیاری نیشابوری ئاوا ڕۆدەچین ئیتر ئەوەی هەیە مرۆڤ ‌و جیهان بۆ ئەم عارفە مەزنە دەكەنە ناوێك بۆ هیچ، بۆ گەشتی گیانە ماندووەكان، بۆ حەسرەتی ئەو تەمەنی كە مرۆڤ زۆر زوو بە شتی لاوەكی ‌و پووچەوە بە فیڕۆی دەدات، عەتتار دێت لەژێر چەمكی ڕووتێتیدا مرۆڤ بەو جیهانە دەناسێنێت كە جیهان خۆی لە بنەڕەتدا جیهانێكی ڕووت ‌و ناشیرینە  كە دابڕواوە لە جیهانە بنەڕەتیەكەی خۆی، كاتێك مرۆڤ لە ژێر هەندێك وەهم ‌و پووچێتیدا دێت دڵ بە ئەم جیهانە خۆشدەكات لەوە تێناگات كە ئەو جیهان بۆ وا دەبینێت ‌و بۆ هەست بە ناشیرینی ‌و مانا پووچێتیەكەی ناكات. بە دیوەكەی تریشدا بۆ عەتتار مرۆڤ ناوێكە بۆ بەڵا‌و مەرگ ‌و پیستێتی، مرۆڤ ناوێكە بۆ ئەوەی كە ژیانی خۆی دەكاتە دۆزەخ بۆ خۆی، بۆ عەتتار مرۆڤ هیچ نییە جگە لە ڕێبوارێكی سەرهەڵگرتووی ناوخۆی، كە دواجار ئەوەی لە دەستی دەدات خۆیەتی نەك شتێكی تر، ئەم مرۆڤە لەناو گێژاوی ڕۆحی خۆیدا خۆی خۆی لە لادەبێتە شتێكی گرنگ كە لەبنەڕەتدا ئەمە هەڵە گەورەكەی مرۆڤە.

 

لەم كتێبانەی عەتتاردا ئێمە بە سەلیقە و بیری عارفێكی مەزن دەگەین، ئەو كە دەبێتە ئەم عارفەگەورەیە هیچ ڕق ‌و قین ‌و ناشیرینیەك ناداتە پەنا هیچ ئاین ‌و ئیماندارێكی تر لە دەرەوەی ئاینەكەی خۆی كە ئیسلامە، نابێتە كەسێكی توندڕەو خراپەكار دژی هیچ كەسێك. بە پێچەوانەوە عەتتار مرۆڤ دۆستانە، لێبوردانە دێت لە گێڕانەوەی چیرۆكانیدا   حورمەتی هەموو ئاین ‌و كەسایەتیەكان دەگرێت، دۆستانە دەست دەبات بۆ بیر‌و كرداریان، سەرزەنشتی هیچ كەسێك بۆ ئاینەكەی ناكات، یەكێك لە هەرە جوانیەكانی عەتتار لە ژیانیدا ئەمەبووە كە دواتر لە زۆر لە گێڕانەوەكانیدا ئەمە زۆر مەزنانە ڕەنگدەداوە، عەتتار وەكو سۆفیەكی گەورە‌و شاعیرێكی دیار لە قووڵایی كتێبەكانیدا بەشوێن مرۆڤدا دەگەڕێت، جیهانێك دەخاتە ڕوو كە دەبێت هی هەموو مرۆڤێك بێت، بۆ عەتتار جیهان هی یەك كەس ‌و هی یەك ئاین ‌و ئیماندارێك نییە، هی یەك پێغەمبەرنییە، هی یەك دەسەڵاتدارنییە، لەم جیهانە كوشندەیەدا دەبێت مرۆڤەكان پێكەوەبن نەك لەناو خۆیاندا تەفرەقە بخۆین ‌و خوێنی یەكتری بڕێژن.

 

گێڕانەوەكانی عەتتار زۆركات لەم كتێبانەدا هێجگار كورتن، زۆریان بۆ ناوەرۆكی چیرۆكەكان لە دە دێڕ تێناپەڕن، بەڵام لەنێوان ئەم دێڕە كورتانەدا ئێمە دەكەوینە ناو سەدان شەپۆلی گەورە گەورەوە بۆ تێڕامان لە مرۆڤ ‌و جیهان، لەناو ئەم كورتە دێڕانەدا كە دەبنە كورتە چیرۆكی هێجگار پڕ لە مانا، بۆ عەتتار ئەمەش دەبێتە سەلیقەیەكی ورد كە چۆن چۆنی ویستوویەتی لە ناو مەودایەكی كورتی چەند دێڕیدا زۆر خێرا ئاماژە و بیری خۆی بۆ كەسانی تر ڕابگەیەنێت، كە ئەمە دەبێتە ناوێك بۆ ئەوەی كە عەتتار بۆ كاتی خۆی زۆرباش لە نوسین ‌و گێڕانەوە و گوێگرتن شارەزابووە، ئەمەش بۆ ڕۆژگاری عەتتار پێ دەچێت هۆكاری خۆی هەبێت، بۆ ئەو خەڵك لەناو ڕۆژگاری نەهاتی ‌و جەنگ ‌و برسێتیدا وا بەئاسانی ناتوانن سود لە گێڕانەوەی مەودا درێژ وەربگرن، بۆیە هاتووە ئاوا لە ناو گێڕانەوە كورتە قووڵەكانی خۆیدا پەنای بۆ ئەم جۆرە تەكنیكە بردووە... لەگەڵ ئەم كورتە دێڕانەشدا بۆ گێڕانەوەكانی عەتتار كە هەموویان هی خەیاڵی خۆین، زۆر سەیر نەهاتووە لە دەرەوەی كەسانی ئاسایی چیرۆكەكانی دابڕێژێت، بەڵكو زۆر مەزنانە هاتووە لە دیدی كەسانی وەكو (حەلاج ‌و جونەیدی بەغدادی ‌و شێخ حەسەنی خەرقانی ‌و حەسەنی بەسری ‌و ڕابیعەی عەدەوی ‌و بایەزیدی بوستامی ‌و عەباسی تووسی ‌و شبلی ‌و ئەبو سەعید فەزڵوڵ ‌و زوننون میسڕی ‌و ئیبراهیم ئەدهەم) ‌و چەندین كەسی تری وەكو ئەم ڕابەرە گەورانەی تەسەوف بوونەتە هەڵگری ئەو ناوانەی كە لە گێڕانەوەكانیدا هاتوون ‌و لەبیری ئەمانەوە دەستی بردووە بۆ هەڵدانەوەی مەرگ ‌و ئاین ‌و مرۆڤ ‌و خودا‌و  تەقوا ‌و فەنابوون ‌و پووچێتی دونیا، لەگەڵ ناوی ئەم سۆفیە مەزنانەشدا هاتووە ناوی چەندین پێغەمبەر ‌و فەیلەسوف ‌و دەسەڵاتداری هێناوە لەناو گێڕانەوەكانیدا، وەها ورد بەكاری هێناون تا لە ڕێگەی ناوی ئەم پێغەمبەر ‌و دەسەڵاتدارانەیشەوە بچێتە قووڵایی ئەو وەهمەكوشندەیەوە كە زۆر دەسەڵاتداری گەیاندووە بە ستەمكاری ‌و خوێنڕشتن، بۆ هەر یەكێك لەم ناوانە چ سۆفی بن چ دەسەڵاتدار یان كەسانی نەدار‌و دەردەدار‌و ستەملێكراو، عەتتار قووڵ قووڵ ڕۆچۆتە ناو گەمەی ژیان ‌و دەسەڵات ‌و نەداریەوە، بۆ هەر ناوێك عەتتار لە پشتی وێنەیەكەوە تووشمان دەكات بە تووشی دەیان پرسی گرنگ ‌و پرسیاری بێ وەڵامەوە.

 

لە ناو ئەم وێنە دژوارانەدا كە عەتتار بۆ سۆفی ‌و دەسەڵات ‌و ژیانی خەڵكە نەدارەكە كە دەیانخاتە ڕوو، لەوەدا ڕامان دەگرێت كە ئێمە تووشی چ دەردێكی نادیاربووین بۆ هەڵتەكاندنی خۆمان لە جیهانێكدا كە هەرگیز هی كەس نەبووە جگە لە ژیانێكی كورتی بێ مانا‌و پڕ لە ئازار، عەتتار دێت لە دیدی سۆفیەكانەوە وەڵامی ئەو پرسە دەداتەوە كە زۆركەس ئاین ‌و ئیمان دەكەنە ناوێك بۆ خۆ ژیاندن ‌و غروری بەسەر كەسانی تردا، دێن دەبنە ئەو كەسانەی كە پێیان وایە ئەوە ئەوانن كە خودا دەپەرستن نەك كەسانی تر، خودا دەكەنە ناوێك بۆ مەبەستە شاراوەكانی خۆیان، بۆ ئاین ‌و ئیمان لە زمانی مەلەكانەوە عەتتار دێت دەتخاتە بەردەم ناوێكەوە بۆ ناساندنی مرۆڤ لە ژێر ناو ‌و بەرگ ‌و دەسەڵاتدا بەڵام ئەم ناساندنە دەبێتە كۆتی گەردنی ئەوانەی كە لە ئاین ‌و ئیمان تێناگەن و لە دواجاردا كەس بەو حەقیقەتە ناگات كە كاری بۆدەكەن چونكە حەقیقەت خودی خۆتیت كە پێی نەگەیشتوویت ئیتر لە دەرەوەی خۆت تۆ بەشوێن كام حەقیقەتەدا دەگەڕێت؟ بۆ ئەمە عەتتار دەبێتە یەكێك لە مەزنترین ئەو كەسانەی كە لە ڕۆژگاری خۆیدا لە ژێر كاریگەری زانین ‌و فەلسەفەدا هاتووە دەستی بردووە بۆ ئەو چەمك ‌و ناوانەی كە بۆ خەڵك گرنگی زۆری هەبووە. كاتێك لەگەڵ ئەم ناوانەی ناو گێڕانەوەكانی عەتتاردا بەیەك دەگەین، تێدەگەین كە عەتتار چ عارفێكی هەڵكەوتەی ناو ڕۆژگارە ترسناكەكەی خۆی بووە، كەسێكبووە وەكو وشكە سۆفی ‌و ئیماندارە نەزانەكان پەنایی نەبردۆتە بەر ڕق ‌و دوژمنایەتی ‌و گیانی تۆڵەكردنەوە.

 

عەتتار لەم كتێبانەیدا بە شوێن ئەوەدا دەگەڕێت كە جیهان ‌و مرۆڤ دەبێت چیبن؟ لە كوێدا دەبنە تەواوكەری یەكتری، بەڵام لە ناو بیری عەتتاردا جیهان دەبێتە لانكەی وێرانی مرۆڤێكی سەرگەردان، لەمەوە مرۆڤ بۆ عەتتار بوونەوەرێكە بۆ لادان لە ماهیەتی سادەی خۆی، مرۆڤ ئەگەر لەم دیدەی عەتارەوە بخوێندرێتەوە كە سادەی خۆی كردە قوربانی شەهەوەت ‌و مادە و دەسەڵات ئیتر جیهان پڕ دەبێت لە شەیتان نەك مرۆڤێك بۆ گەیشتن بە حەقیقەتی خۆی كە ئەم حەقیقەتە بۆ عەتتار گەیشتنە بە خودا ‌و فەنابوونێكی مەزن  لە ناو ڕۆح ‌و گیانێكی ڕوناك ‌و هێمن ‌و پاكدا.

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن

Advertisement