کەلتور

شەمسەدینی شارەزووری، گەورە راڤەكار

06:01 - 30/11/2020 250 جار خوێندراوەتەوە

پڕۆفیسۆر سەباح بەرزنجی

تایبەت بە کولتووری زەمەن

 

رەوتی فەلسەفە لە جیهانی ئیسلامدا لە ئەنجامی تەرجەمەی بەرهەمە فەلسەفییەكانی یۆنان و بیر و بیرۆكە عیرفانییەكانی هیندستان و ئێران، لە كۆتاییەكانی سەردەمی ئەمەویی و سەرەتای عەبباسییەكاندا دەستیپێكرد، لە كاردانەوەی سەرهەڵدانی فەلسەفە بە ریوایەتە عەرەبییەكەی كە ژمارەیەك مەسیحیی دانیشتووی حەرران و بەغدا تۆماریان كرد، بزاڤێكی عەقڵانی لە هەناوی شارستانێتی ئیسلامەوە پەیدا بوو، بۆ داكۆكیكردن لە بڕوا ئاینییە بنەڕەتییەكان و پێدانی فۆرمێكی ژیربێژانە بە سیستەمی تێگەیشتنی فیقهی و ئەخلاقی، بۆ ئەوەی باشتر و خێراتر وەربگیرێت .

 

ناوەندیی زانا مسوڵمانەكان بە حەزەرەوە مامەڵەیان لەگەڵ ئەم رەوتە كرد و چەمكی حیكمەت كە بۆخۆی چەمكێكی قورئانییە، بوو بە چەتری ئەو زانایانەی پێشوازییان لە فەلسەفە و مەنتیقی یۆنان كرد . لەبەرامبەردا شەرعزانەكان، هاتن وتیان مەبەست لە حیكمەت سوننەتی پێغەمبەرە نەك فەلسەفەی هاوردە لە یۆنانەوە!
بەهەر حاڵ، سەرەنجام فەلسەفەی ئیسلامیی لەسەر دەستی كیندیی و فارابی دامەزرا و بە راڤە و داهێنانەكانی ئەبوعەلی سینا، گەیشتە لوتكە. تا ئەو ئەندازەیەی غەزالیی لێیهاتە دەنگ و تەهافوتی فەیلەسووفان، واتە داڕمانی ئەوانی راگەیاند .

 

ئەوەی گرنگە لێرەدا بگوترێ لە رەوتی فەلسەفەی ئیسلامییدا، كوردان رۆڵێكی گەورەیان بینی، ئەویش لە سەردەستی شێخ شیهابودینی سوهرەوەردیی، یەحیای كوڕی حەبەشی كوڕی میرەك (549-587ك) لەبەرامبەر فەلسەفەی سەردەستی ئەو زەمانە، واتە فەلسەفەی مەششائییان، حیكمەتی ئیشراقی هێنایە مەیدان و توانی لێكدانەوەیەكی فەلسەفییانەی نوێ بۆ جیهانی بوون و خیلقەت بكات، بە پشتبەستن بە توراسیی كۆنی ئێرانیی و سودوەرگرتن لە ئیلهاماتی عیرفانیی .

 

فەلسەفەی ئیشراقیی سوهروەردیی، دواتر لەلایەن زۆرێك لە بیرمەندانی جیهانی ئیسلامەوە پەسەندكرا و بڵاو بوویەوە و تەكانێكی گەورەی بە هزری فەلسەفییدا، لە دوای سەدەی حەوت و شەش رێی خۆشكرد بۆ فەلسەفەی موتەعالیی صەدرایی كە سەدرەدینی شیرازیی، محەممەدی كوری ئیبراهیمی قەووامیی(980-1050ك) دایڕشت . كە ئەمیش تێكەڵەی چوار رەوتی فەلسەفیی پێش خۆیەتی: حیكمەتی مەششائی ، حیكمەتی ئیشراقی ، عیرفانی ئیبن عەرەبی و كەلامی ئیسلامی .
كەواتە ئەگەر حیكمەتی ئیشراقی نەبا فەلسەفەی ئیسلامیی بەمرۆ نەدەگەیشت. خۆ ئەگەر لە پاش سوهرەوەردیی، فەیلەسووفێكی وەك شەمسەدینی شارەزووری نەهاتبا راڤە و لێكدانەوە و شیكاریی بۆ بكات، ئەوا ئەمیش نەدەناسراو بەو شێوەیە بڵاونەدەبوەوە!

 

مێژوونووسانی فەلسەفە، هەر چەند زۆر لەسەر شارەزووریی نەوەستاون و تەنها ئاماژەیەكیان بۆ مێژووی فەلسەفەكەی كردووە، بەڵام هنری كۆربان، لە نووسینەكانیدا باسی هەر دوو كتیێبی ( شەرحی حیكمەتی ئیشراق ) و (شەرحی تەلویحات) ی شارەزووری كردووە و یەكەمین كەس لە ئیشراقییەكان ناو دەبات كە هاوهۆز و هاورەگەزی سوهرەوەردییە . بەداخەوە تا كوو ئێستا ئەم فەیلەسووفە كوردە بەگومناوی و بێناونیشان ماوەتەوە، جگە لە چەند ئاماژەیەكی كورت لێرەیو لەوێ زانیارییەكی ئەوتۆ لەسەری نییە. نە ساڵی لەدایكبوون ومردنی دەزانین، نە ناوی مامۆستا و شاگردەكانی . هەر ئەوەندە دەزانین لە گوندێكی دێرینی شارەزوور لە دایكبووە و لە ساڵی 687 كۆچیدا لە ژیاندا بووە . لەگەڵ ئەوەدا كە هیچ زانیارییەكمان لە سەر ژیانی تایبەتی ئەو نییە، بەڵام بەرهەمە فەلسەفییەكانی ناسێنەری پلەی بەرزی فەلسەفیی و عیرفانیی ئەون . كاریگەریی ئەو بەتەواویی لەسەر فەیلەسووفێكی گەورەی وەكوو قوتبەددینی شیرازی ( كۆچ 710 ك) یەوە تەواو دیارە . پاش ئەویش كتێبەكانی ئەو دەستاودەست لە ناوەندە زانستییەكاندا خوێندراوە و كەسانی وەكوو میرفندرسكی (970-1050ك) میرداماد (كۆچ 1041 ك) و مەلا سەدرا لێی بەهرەمەند بوون .

 

بەرهەمەكانی شارەزووری ئەوەی كە بەدەستمان گەیشتووە بریتین لە:

1-نزهە ارواح و روچە الافراح ، كە مێژووی فەلسەفەیە و یەكەم جار لە 1976 لە هیندستان چاپكراوە .
2-شەرحی حیكمەتی ئیشراق بە زمانی عەرەبی كە 1993 لە تاران چاپكراوە .
3-رسائل الشجرە الالهیە فی علوم الحقائق الربانیە .كە بۆ یەكەمجار لەمیسرو پاشان بە ساغكردنەوەی دكتۆر نجفقلی حبیبی ساڵی 2004 لە تاران چاپكراوە.
4-التنقیحات شرح التلویحات .
5-الرموز و الامپال اللاهوتیە فی اڵانوار المجردە الملكوتیە .

ئەم دوانەی كۆتاییان هێشتا چاپ نەكراون .

ئەم فەیلەسووفە كوردە بەم رەسەنایەتییە فیكریی و فەلسەفییە مافی ئەوەی هەیە بەسەر زانكۆكانی كوردستانەوە، كە ئاوڕ لەبەرهەمەكانی بدەنەوە و كار بۆ توێژینەوە و ناساندنیان بكەن. بەو هیوایەی لە داهاتوودا بتوانین، پوختەیەك لە سەر حیكمەتی ئیشراقیی بدوێین و جیایبكەینەوە لە رەوتەكانی دیكەی فەلسەفە، لە جیهانی ئیسلامییدا!


سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن

Advertisement