وتار

ئێران لە هاوکێشەو ململانێ سیاسییەکانى ناوچەکەدا

8/7/2019 8:15:00 AM 65 جار خوێندراوەتەوە
شاناز هیرانى

سیاسەتەکانى کۆماری ئیسلامیى ئێران، پەیوەندیی بە سیستمى ئابووری و پەیوەندیی دەرەکیی لەگەڵ وڵاتان نییە، چونکە سروشتی هێز لە کۆماری ئیسلامیدا، بریتییە لە سروشتێکى عەقیدەیى. بۆیە تێڕوانین و دیدگا سیاسیيەکانى ئێران عەقیدەییەو پاراستن و پارسەنگى هێز لەو وڵاتە، پەیوەندیى بە پاراستنى سیستمى عەقیدەیەوە هه‌یه‌ چ لە ناوخۆى وڵاتدا یان لە دەرەوەدا بێت. 


گۆڕانکارییه ‌سیاسیەکانى ئێرانیش بریتى نییە لەگۆڕانى ئامانج و بەرژەوەندییەکانی ئێران، بەڵکو هەوڵدانە بۆ دروستکردنى جۆرە هاوسەنگییەک لەنێوان بەهاو پێوەرو بەرژەوەندییەکانى کۆمارى ئیسلامى لەگەڵ گۆڕانکارییەکان لە ژینگەى نێونەتەوەیى و ناوچەیی و ئیقلیمیدا دێنە ئاراوە، هەروەها خوڵقاندنى جۆرە هاوسەنگییەکى نوێ لە ناوچەکەش بە گشتى. لە گرنگترین دەرهاویشتەو سیماکانى ئەو سیاسەتەشى، پشتیوانیكردنه‌‌ لە بزووتنەوە ئیسلامییەکان و گروپە توندڕەوەکان، بەتایبەت ئەوانەى دژی وڵاتانی نەیاری ئێران و بەرژەوەندیی وڵاتانی ڕۆژئاوا دروست بوون.


سیاسەتی ئێران لە ناوچەکە، پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە جۆری سیستمی سیاسیی کۆماری ئیسلامی و چۆنیەتی تێڕوانینی بۆ دابەشبوونی هێزەوه‌ هه‌یه‌ لە ئاستی نێونەتەوەیی و ناوچەییدا. لەم سۆنگەیەوە ئێران هەوڵ دەدات سیاسەتی دەرەوەی خۆی لەسەر ستراتیژییەک بونیات بنێت، کە لانی کەم لە ڕووی پراکتیکییەوە، لە ئاستی ناوچەیی بەڕێوەى ببات. لەو پێناوەشدا بۆ ئەوەی بتوانێت لە لایەک کێشەکانی لەگەڵ ڕۆژئاوا بەڕێوە ببات و لە لایەکی دیكه‌وه‌ مەترسییەکان لەسەر کۆی سیستەمی سیاسیی خۆی دوور بخاتەوە، هەوڵ دەدات نفووزو دەسەڵاتى خۆی لە وڵاتانی ناوچەکە بە میکانیزم و ئامرازی جۆراوجۆر دەستەبەر بکات. واتە: پرس و گۆڕانکارییە ناوچەیییەکان بۆ کۆماری ئیسلامی، ڕەهەندی ئاسایش و ئەمنیەتى خۆییەوە هەیە.


بۆیە وڵاتى ئێران هەمیشە هەوڵ دەدات لە ڕێگەی بزووتنەوەو گروپەکانى لە دژی وڵاتانی هاوپەیمانی ڕۆژئاوا دروستبون، فشار بخاتە سەر حکومەتە هاوپەیمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا و وڵاتانی سوننە، وەک (بزووتنەوەی ئیسلامی و حەماس لە فەلەستین و حزبۆڵڵا لە لوبنان، یاخود حوسییەکان لە یەمەن). بەپێچەوانەوە، لە هەریەک لە سوریا و عێراقدا هەوڵ دەدات دژی ئەو بزووتنەوانە بوەستێتەوە کە دژى حکومەتى ناوەندى دروست دەبن و پاڵپشتی لە حکومەتەکانى سووریا و عێراقیش دەکات؛ هەرچەندە لە عێراق یارمەتی چەندین ڕێکخراوی سەربازیی وەک حەشدی شەعبی داوە بۆ ئەوەی کۆنترۆڵی بارودۆخی ئاسایشی و تەنانەت سیاسیش لە عێراق و ناوچەکە بکات و کۆنترۆڵى تەواوى دۆخەکەش بکات.


بەمەش سیاسەتی سەرەکیی ئێران لە ناوچەکەدا، ئەوەیە کە بتوانێت لە ڕێگەی فاکتەری ئایینەوە، هێڵێکى فراوانى فشار خستنە سەر دەوڵەتانی ناوچەکە دروست بکات، کە بە “هیلالی شیعی” ناسراوە. کۆماری ئیسلامی، بەم ڕێگەیەوە نەبێت ناتوانێت لە گۆشەگیربونی جیۆستراتیژی و کەنارگیرى نێودەوڵەتى ڕزگارى ببێت.


هەروەها بۆ ئەوەى دەسەڵاتەکانى زیاتر بکات و پێگەى خۆى قایمتر بکات، زۆر گرنگیى بە فاکتەرى ئایین داوە و هەمیشە وەک کارتێک بەکارى دەهێنێ، بەتایبەت شیعەگەرایى. باشترین بەڵگەش لەسەر ئەو رێچکەیەى ئێران وڵاتانی دراوسێی خۆیەتى کە ئێران بە ئاستی جیاجیا ململانێی لەگەڵیاندا هەیە. 


 ئابووری ئێران تا ڕادەیەکى زۆر بەندە بەداهاتەکانى نەوت وغاز. هەندێکجاریش خودى ئێران خۆى ئەمەى وەک کارتێکى فشار بەکارى هێناوە لەهاوکێشە و ململانێیە سیاسییەکانی لەگەڵ وڵاتانى ناوچەکە، بەڵام بەهۆی سزا ئابووریيەکانى بەسەریدا سەپێنرا و بارودۆخی خراپى ناوخۆیى ئێران و تێچوە سەربازییەکانی لەسەر ئاستی ناوچەیی، لەلایەکى تریش پشتیوانى کردنى لە گروپە توندڕەوەکانى ناوچەکە، وایکردوە هەمیشە پێویستى بە داهاتی زیاتربێت لەم بوارەدا.  بەڵام بەهۆی ئەوەی کە سەرچاوەی دارایی سەرەکى ئێران بریتیە لەهەناردەکردنی نەوت و غاز، بۆیە دەوڵەتانى تریش ئەم خاڵە وەک کارتی فشار خستنە سەر ئێران بەکاریدەهێنن. باشترین نمونەش لەسەر ئەوە سیاسه‌ت و هەڵوێستی سعودیە له‌ بەرامبەر سیاسه‌تی نه‌وتی كۆماری ئیسلامی ئێران. هه‌روه‌ها قه‌يرانه‌كه‌ى ئه‌م دواييه‌ى له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ريكا، باشترين گه‌واهيده‌رى ئه‌م دۆخه‌ن.


بەمەش ستراتیژیی سیاسەتی ئێران لە بەرامبەر ململانێ و هاوکیشەکانى وڵاتانى ناوچەکە بریتیە لە سیاسەتى ڕاگرتنى باڵانس.  

سۆشیال میدیا

ڕۆژنامەی زەمەن